ETS, ESB og EES – Að fá sæti við borðið

Nýverið sendi hópur forstjóra og framámanna í íslensku atvinnulífi hafa stjórnvöldum bréf þar sem kallað er eftir aukinni hagsmunagæslu af hálfu Íslands gagnvart þróun ETS-kerfisins. Þeir vilji að í stað tímabundinna undanþága verði fundin varanleg lausn sem taki mið af legu landsins og fjarlægð frá mörkuðum.

Þetta ákall atvinnulífsins um betri aðkomu að mótun löggjafar og ákvarðanatöku á innri markaðnum dregur fram muninn á aðild að EES samningnum annars vegar og fullri aðild að ESB hins vegar.

Það felst í EES samningnum að EFTA ríkin sem eiga aðild að honum skuli taka upp löggjöf ESB er varðar innri markaðnum enda er megintilgangur samningsins að skapa einsleitt efnahagssvæði þar sem sömu reglur skuli gilda og sambærileg samkeppnisskilyrði. Samningurinn gerir þannig að ráð fyrir að ESB setji löggjöf sem síðan er tekin upp í EES samninginn. Þá felur samningurinn í sér að EFTA ríkin nái samkomulagi um nauðsynlega aðlögun löggjafar, að þau tali einni röddu, áður en gengið er til samninga við fulltrúa ESB um aðlögunartexta. Oftast nær eru um tæknilegar aðlaganir að ræða, til að mynda þegar mæla þarf fyrir um að Eftirlitsstofnun EFTA sé falið sambærilegt eftirlitshlutverk gagnvart EFTA ríkjunum líkt og Framkvæmdastjórn ESB hefur gagnvart aðildarríkjum sambandsins, en einnig getur verið um að ræða sérreglur sem gilda um aðstæður í einu eða fleiri EFTA ríkjum. Dæmi um þetta er sérlausn er varðar heimildir íslenskra stjórnvalda til að úthluta losunarheimildum með öðrum hætti þegar kemur að flugi. Eðli málsins samkvæmt varða slíkar aðlaganir hins vegar bara þá löggjöf verið er að taka upp í EES samninginn í hvert sinn.

EES samningurinn felur hins vegar ekki í sér aðkomu EFTA ríkjanna að mótun löggjafar ESB með formlegum hætti. EFTA ríkin geta sent frá sér álit um löggjöf sem er í mótun hjá ESB. Þar er hins vegar ekki um formlegt samráðsferli að ræða líkt og til dæmis Framkvæmdastjórn ESB ber að eiga við þjóðþing aðildarríkja sambandsins. Aðkoma EFTA ríkjanna kemur því eins og áður segir formlega fyrst til sögunnar þegar löggjöfin hefur verið samþykkt af ESB í samræmi við reglur Sáttmála ESB með aðkomu Framkvæmdastjórnarinnar, Ráðherraráðsins og ESB þingsins.

Það er sjálfsagt að hvetja íslensk stjórnvöld til aukinnar hagsmunagæslu gagnvart stofnunum ESB og á það í raun einnig við um atvinnulífið og aðra hagsmunaaðila hér á landi. Vel má vera að aukin hagsmunagæsla að því er varðar þróun ETS kerfisins geti skilað pólítísku samkomulagi um að litið verði til sérstöðu Íslands þegar samið verði um aðlögunartexta við upptöku framtíðar löggjafar á þessu sviði. Það verður hins vegar ekki séð að unnt sé að semja um varanlega lausn líkt og ákall atvinnulífsins hljóðar upp á. Til þess að svo mætti vera þyrfti löggjafi ESB að mæla fyrir um sérreglur fyrir Ísland í kerfi sem verið er að þróa innan sambandsins. ESB væri í raun að setja í sína löggjöf reglur fyrir ríki sem ekki er aðili að sambandinu.

Á meðan aðild Íslands að innri markaðinum byggir á EES samningnum er því ekki önnur leið en að freista þess að semja um aðlaganir á löggjöf, hvort sem um er að ræða reglur ETS kerfisins eða aðra löggjöf innri markaðarins, í hvert sinn sem kemur að upptöku hennar í EES samninginn. Aðild að ESB myndi hins vegar tryggja formlega aðkomu Íslands að mótun löggjafar á fyrri stigum og síðan að samþykkt hennar enda ætti Ísland þá fulltrúa í Framkvæmdastjórn ESB, sæti í Ráðherraráðinu og þingmenn á ESB þinginu.

Þetta er eitt af þeim atriðum sem nauðsynlegt er að velta fyrir sér þegar kostir og gallar aðildar að ESB eru skoðaðir.

Höfundur er lögmaður og sérfræðingur í EES rétti.