Al­menningur ekki talinn eiga rétt á upp­lýsingum um ETS-sér­lausn

Íslensk stjórnvöld semja nú við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins um einhvers konar framlengingu á sérlausn sem þau fengu fyrir flugfélög sem fljúga frá Íslandi frá hertum kröfum í ETS-viðskiptakerfinu með losunarheimildir. Sérlausnin, sem leyfir íslenskum stjórnvöldum að niðurgreiða losun flugfélaga, rennur út í árslok.

Vísir óskaði í febrúar eftir umsögn sem Umhverfis- og orkustofnun vann með mati hennar á reynslunni af framkvæmd sérlausnarinnar síðasta árið fyrir starfshóp sem utanríkisráðuneytið skipaði.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið hafnaði beiðninni. Taldi ráðuneytið umsögnina nátengda samskiptum við önnur ríki og þannig undanþegna upplýsingaskyldu stjórnvalda. 

Þá ákvörðun kærði Vísir til úrskurðarnefndar upplýsingamála. Nefndin staðfesti ákvörðun ráðuneytisins með úrskurði í dag. 

Nefndin féllst á rök ráðuneytisins um að afhending umsagnarinnar gæti veitt framkvæmdastjórn ESB innsýn í atriði sem íslensk stjórnvöld leggja áherslu á og að hún hefði skaðleg áhrif á samningsstöðu Íslands í viðræðum um mögulega framlengingu á sérlausninni.

Sagði stefnuna ekki opinbera löngu eftir að ráðherra ræddi hana við RÚV

Ráðuneytið hélt því fram að þegar það hafnaði Vísi um umsögnina hefðu stjórnvöld ekki verið búin að upplýsa að þau ynnu að tillögum til framkvæmdastjórnar ESB um hvað tæki við af sérlausninni. Málið væri því á svo viðkvæmu stigi að ekki væri hægt að upplýsa um að í umsögninni væru aðeins upplýsingar sem skiptu máli við mótun samningsmarkmiða.

Beiðni Vísis var hafnað 27. febrúar, meira en fjórum mánuðum eftir að Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, sagði Ríkisútvarpinu að starfshópur stjórnvalda stefndi að því að fá framlengingu á undanþágu Íslands.

Við gerum allt sem við getum. [...] Þetta skiptir máli fyrir íslenska hagsmuni og það skiptir gríðarlegu máli að fá þessar sérlausnir síðast.

Jóhann Páll Jóhannsson við RÚV, 8. október 2025.

Þá bar ráðuneytið því við að umsögn Umhverfis- og orkustofnunar um reynsluna af sérlausninni væri nátengd hagsmunagæslu íslenskra stjórnvalda gagnvart ESB. Efni umsagnarinnar hefði afar mikla þýðingu við mótun tillagna um það sem tæki við þegar núverandi sérlausn rynni sitt skeið.

Ekki var tekið tillit til athugasemda Vísis um að stefna stjórnvalda um að sækjast eftir framlengingu á sérlausn hefði þegar verið opinber þegar óskað var eftir umsögninni. 

Vísir gerði athugasemdir við að ráðuneytið hefði ekki sýnt fram á hvernig greining innlendrar eftirlitsstofnunar á reynslunni af framkvæmd sérlausnarinnar fæli í sér upplýsingar sem Evrópusambandinu væru ókunnar og gætu raunverulega valdið tjóni í alþjóðlegum samskiptum stjórnvalda eða viðræðum.

Umsögn um losunarkerfi ekki upplýsingar um losun mengandi efna

Úrskurðarnefndin segir í staðfestingu sinni á höfnun ráðuneytisins að ljóst sé að í umsögninni komi fram sjónarmið og atriði sem „ætla megi“ að hafi þýðingu fyrir afstöðu Íslands gagnvart framkvæmdastjórn ESB og „kunni“ að verða horft til í viðræðum um hugsanlega framlengingu á sérlausninni.

„Afhending þeirra gæti því að mati nefndarinnar veitt viðsemjendum Íslands innsýn í atriði sem íslensk stjórnvöld leggja áherslu á og haft skaðleg áhrif á samningsstöðu Íslands gagnvart framkvæmdastjórn Evrópusambandsins,“ segir í úrskurðinum.

Taldi nefndin umsögnina þannig falla undir ákvæði upplýsingalaga um að takmarka megi rétt almennings á upplýsingum þegar almannahagsmunir krefjist og þær varði samskipti við önnur ríki eða fjölþjóðastofnanir.

Einnig hafnaði nefndin rökum Vísis um að fjölmiðillinn ætti rétt á umsögninni, eða hluta hennar, á grundvelli ákvæðis upplýsingalaga um rétt almennings á upplýsingum um mengandi losun út í umhverfið.

Umsögn Umhverfis- og orkustofnunar lyti að reynslu af framkvæmd sérlausnarinnar og greiningu á umgjörð hennar en hefði að mati nefndarinnar ekki að geyma upplýsingar um losandi mengun.

Niðurgreiddu rekstur flugfélaga um 400 milljónir 

Íslensk stjórnvöld sömdu um tímabundna sérlausn fyrir flugrekendur sem fljúga til og frá Íslandi áður en ókeypis losunarheimildir sem evrópsk flugfélög hafa fengið úr ETS-kerfinu voru fasaðar endanlega út á þessu ári. Nú þurfa flugfélög sem fljúga innan Evrópu að kaupa allar sínar losunarheimildir sjálf.

Icelandair og ítalskt leiguflugfélag fengu úthlutað losunarheimildir frá íslenska ríkinu á grundvelli sérlausnarinnar vegna losunar síðasta árs í janúar. Icelandair fékk langstærstan hluta heimildanna.

Ríkissjóður varð af rúmlega fjögur hundruð milljón krónum sem hann hefði getað haft í tekjur af því að selja heimildirnar á markaði. Búist er við því að kostnaður íslenska ríkisins af sérlausninni verði enn hærri á þessu ári.

Gert hefur verið ráð fyrir tekjutap ríkisins vegna sérlausnarinnar geti numið allt að þremur milljörðum króna.