Operation Raccoon: Krónur urðu að evrum og slóðin leiddi að höfuðpaurum

Málið er nefnt Operation Raccoon í kynningarmyndbandi ísraelska tæknifyrirtækisins Cellebrite, þar sem starfsmenn embættis héraðssaksóknara lýsa því hvernig stafræn sönnunargögn og greiningartækni fyrirtækisins voru notuð við rannsóknina.

Ólafur Þór Hauksson héraðssaksóknari segir í samtali við Vísi að málið hafa áður ratað í fjölmiðla. Það hafi hafist árið 2018 og snúist um fjölda ungmenna sem voru fengin til að fara í banka og skipta íslenskum krónum yfir í evrur.

Að sögn Ólafs komu rúmlega 50 aðilar við sögu í þeim hluta málsins og höfðu þeir réttarstöðu sakbornings við rannsóknina. Um hafi að mestu verið að ræða Íslendinga.

Fjárhæðirnar sem um ræðir eru miklar. Ólafur segir að málið snúist um um 600 til 700 milljónir króna.

Málið er nú hjá saksóknara innan embættis héraðssaksóknara og bíður ákvörðunar um hvort ákæra verði gefin út.

Ísland notað sem dæmi í kynningarefni

Cellebrite er ísraelskt tæknifyrirtæki sem selur lögreglu, rannsóknaryfirvöldum, leyniþjónustum, herjum og fyrirtækjum hugbúnað og búnað til að ná í, flokka og greina stafræn gögn úr símum, tölvum og öðrum tækjum.

Fyrirtækið segir lausnir sínar notaðar í 150 löndum. Á vefsíðu þess kemur einnig fram að tæknin hafi verið keypt af 6.900 opinberum öryggisstofnunum og fyrirtækjum í yfir 100 löndum. Þá segir fyrirtækið að það sé með meira en 60 þúsund leyfi í notkun og að viðskiptavinir þess séu meðal annars lögreglu-, her-, leyniþjónustu- og fyrirtækjaaðilar.

Í myndbandinu er reynsla íslenskra yfirvalda notuð sem dæmi um hvernig hugbúnaður Cellebrite geti nýst við rannsóknir á fjármálabrotum og skipulagðri brotastarfsemi.

Frá bankahruni til stafrænnar brotastarfsemi

Myndbandið hefst á því að Ísland er kynnt sem lítið en þróað evrópskt samfélag. Síðan er horft aftur til ársins 2008, þegar íslensku bankarnir þrír féllu á einni viku og áhrif hrunsins teygðu sig langt út fyrir landsteinana.

Í framhaldinu er rakin stofnun embættis sérstaks saksóknara, sem var sett á fót eftir bankahrunið til að rannsaka mál tengd hruninu. Í myndbandinu er því lýst hvernig embættið byrjaði sem lítið teymi sem vissi ekki fyrir fram hversu mikið verkefnið yrði.

Hulda Sigríður Guðmundsdóttir, yfirlögreglufulltrúi hjá héraðssaksóknara, segir í myndbandinu að hún hafi fyrst starfað sem almennur lögreglumaður í tvö ár. Síðar hafi hann unnið í sjö ár við rannsóknir á atburðum í aðdraganda fjármálahrunsins, en síðustu árin hafi áherslan færst meira yfir á peningaþvætti og alvarlega skipulagða brotastarfsemi.

Hún segir alvarlega skipulagða brotastarfsemi í grunninn nær alltaf snúast um fjármuni. Enginn stundi slíka starfsemi án ávinnings. Því séu slík mál, að hennar mati, í eðli sínu fjármálabrot.

Gögnin ekki lengur bara í tölvupósti

Í myndbandinu er lögð áhersla á hvernig rannsóknarumhverfið hefur breyst. Í gamla daga hafi gögnin fyrst og fremst verið í tölvupósti. Nú séu þau dreifð um síma, tölvur, samskiptaforrit, myndir, skjöl og ólík forrit.

Ólafur Þór Hauksson segir í myndbandinu að eldri rannsóknartæki hafi verið frumstæðari og ekki ráðið nægilega vel við gagnamagnið sem embættið þurfti að vinna úr eftir bankahrunið. Vandinn í dag sé ekki aðeins að safna gögnum, heldur að sjá samhengi milli gagna úr mörgum tækjum og forritum.

Í myndbandinu er því lýst að gögn séu sett inn í kerfi Cellebrite, meðal annars Pathfinder, þar sem hægt sé að greina tengsl milli tækja, samskipta, mynda og annarra gagna. Þar komi gervigreind og myndgreining að gagni, til dæmis þegar leita þurfi að tiltekinni tegund mynda í miklu gagnamagni.

Tekin eru dæmi um kvittanir. Í Operation Raccoon hafi rannsakendur fundið mynd af kvittun og síðan getað spurt kerfið hvort sambærilegar myndir væru til í öðrum tækjum. Þannig hafi verið hægt að finna fleiri kvittanir og tengja saman gögn sem annars hefðu verið dreifð og torlesin.

Hann segir hægt að gera slíka vinnu handvirkt en það gæti tekið ár. Með hugbúnaðinum sé hægt að vinna á nokkrum dögum það sem annars hefði tekið margfalt lengri tíma.

Grunsamleg gjaldeyrisskipti leiddu að stærra máli

Í myndbandinu er Operation Raccoon lýst sem máli sem hófst eftir að grunsamleg gjaldeyrisskipti vöktu athygli. Fólk fór í banka og skipti íslenskum krónum yfir í evrur. Rannsakendur spurðu sig hvaðan peningarnir kæmu og hvert þeir færu.

Í fyrstu komu ýmsar skýringar til greina. Málið gæti tengst skattaundanskotum, ólöglegri atvinnustarfsemi, fíkniefnum eða vændi. Síðan bárust gögn frá Europol og rannsóknin færðist í átt að grun um fíkniefnainnflutning.

Hulda Sigríður lýsir því að í slíkum málum sé mikilvægt að bregðast hratt við. Peningaslóðin geti verið eftir, en fíkniefnin sjálf hverfi fljótt þegar þau eru seld. Þess vegna skipti máli að ná utan um gögnin áður en tengslin milli manna glatast eða verða erfiðari í sönnun.

Í rannsókninni voru haldlögð fjölmörg símtæki og tölvur. Í myndbandinu er talað um að alls hafi verið lagt hald á um 70 til 80 tæki, 17 manns hafi verið handteknir og 17 teknir í skýrslu.

Rannsóknin hafi byggst á gögnum sem fundust í farsímum og tölvum. Þau gögn hafi meðal annars leitt til játninga.

Ekki aðeins þau sem fóru í bankana

Ólafur Þór segir að rannsóknin hafi ekki aðeins beinst að þeim sem fóru sjálfir í bankana til að skipta peningum.

Það sem hafi tekist að upplýsa í málinu hafi verið aðild fleiri að brotunum, ekki aðeins þeirra sem framkvæmdu gjaldeyrisskiptin. Rannsóknin hafi því snúist um að komast ofar í stigveldið og upplýsa hverjir stóðu að baki.

Í myndbandinu er þetta sett fram með þeim hætti að rannsakendur hafi færst hærra og hærra upp í skipulaginu. Þar er talað um að þeir hafi að lokum fundið mann sem þeir kölluðu „kingpin“, eða höfuðpaur.

Ólafur segir málið hafa verið rannsakað sem peningaþvættismál. Það endurspegli stærri þróun í stórum fíkniefna- og peningaþvættismálum hér á landi, þar sem ekki dugi að horfa aðeins á fíkniefnin sjálf, heldur þurfi einnig að rekja peningaslóðina.

Sem dæmi nefnir hann trjádrumbamálið frá árinu 2022, þar sem tæplega 100 kíló af kókaíni voru falin í sjö trjádrumbum í vörusendingu frá Brasilíu. Málið var á sínum tíma sagt stærsta kókaínmál Íslandssögunnar.

Operation Raccoon sé hluti af sömu stærri mynd: þar skipti máli að rekja ekki aðeins handhafa peninganna, heldur einnig milliliði, tengslanet og þá sem kunni að hafa staðið að baki.

Engar greiðslur fyrir myndbandið

Ólafur segir embætti héraðssaksóknara hafa keypt hugbúnað frá Cellebrite um nokkurt skeið og notað hann töluvert við rannsóknir. Til séu fleiri kerfi af þessu tagi, en Cellebrite sé eitt þeirra kerfa sem embættið hafi notað.

Aðspurður hvers vegna embættið hafi tekið þátt í gerð myndbandsins segir Ólafur að það hafi verið gert án greiðslu og að um kynningarefni hafi verið að ræða. Hann hafi þó ekki áttað sig á því fyrir fram hversu umfangsmikið myndbandið yrði.

Persónulegur tónn í lokin

Myndbandið er ekki aðeins tæknileg lýsing á rannsóknartækjum. Það er líka sett upp sem frásögn um íslenskt samfélag, bankahrunið, þróun sakamálarannsókna og baráttu gegn skipulagðri brotastarfsemi.

Undir lokin verður tónninn persónulegri. Hulda Sigríður segir að stundum hafi henni fundist hún vera að gefast upp. Þá rifjist þó upp fyrir henni hvers vegna hún vinni starfið.

Ólafur Þór segist í myndbandinu finna tilgang og skyldu gagnvart samfélaginu til að gera eins vel og hann geti og stuðla að öruggari og betri heimi.

Þannig er Operation Raccoon notað í myndbandinu sem dæmi um breytta tíma í sakamálarannsóknum. Þar eru símarnir, tölvurnar, kvittanirnar, myndirnar og stafrænu samskiptin ekki aukaatriði, heldur lykillinn að því að sjá heildarmyndina.