„Við höfum iðu­lega verið tossinn í bekknum“

Þetta segir Margrét Einarsdóttir, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík og sérfræðingur í Evrópurétti, í ljósi þess að Norðmenn kynntu sínar stærstu breytingar á EES-samstarfinu síðan að EES-samningurinn var innleiddur.

Espen Barth Eide, utanríkisráðherra Noregs, sagði í morgun að Norðmenn vilji nútímavæða og efla eftirlit með EES-samningnum. Ástæða breytinganna sé breyttur heimur með nýjum áherslum. Norðmenn stefna meðal annars að því að rýna fyrr í lagasetningar á vegum Evrópusambandsins og tryggja aðkomu að reglusetningu þegar vinna við hana hefst hjá ESB en ekki eftir að hún hefur tekið gildi í Evrópusambandinu líkt og eigi við í dag.

Óljósar breytingar en ljóst að EES sé sett á oddinn

Spurð hvaða þýðingu þetta hafi segir Margrét það vera nokkuð óljóst enda eigi EFTA-ríkin ekki aðkomu að reglusetningu innan ESB, eðli málsins samkvæmt. 

„Ég veit ekki hvort Norðmenn séu að hugsa sér fjölgun diplómata til að reyna að hafa áhrif á t.d. þingmenn Evrópuþingsins eða hvað. Einungis aðildarríki ESB eiga fulltrúa á Evrópuþinginu og í Ráðinu, þar sem afleidd löggjöf er að lokum samþykkt. Hvorki Ísland né Noregur eiga því sæti við borðið.“

Hún tekur þó fram að samkvæmt reglum EES-samningsins eigi framkvæmdastjórn ESB að leita ráða hjá sérfræðingum EFTA-ríkjanna. Það sé þó gert með óformlegum hætti. Mögulega ætli Norðmenn að nýta þessa aðkomu enn frekar.  

Margrét segir fulla ástæðu til að fylgjast vel með því hvað Norðmenn ætla sér.

„Eins og ég segi, ætla þeir að vera með meiri hagsmunagæslu? Ætla þeir að vera með fleiri diplómata til að reyna að hafa einhver áhrif? En lagalega höfum við bara aðkomu að þessu á undirbúningsstigi og þá eru það sérfræðingar okkar sem ég held að íslensk stjórnvöld gæti nýtt í auknum mæli.“

Hún segir ljóst að Norðmenn séu að setja EES-samninginn enn frekar á oddinn og vekja athygli á breyttu umhverfi. Það sé engin tilviljun að mikil umræða sé um EES-samninginn bæði innan sem utan landsteinanna.

„Ég meina EES-samningurinn hefur auðvitað nýst okkur mjög vel en það eru vaxandi áskoranir. Við erum ekki hluti af tollabandalaginu. Norðmenn hafa lýst áhyggjum af því að lenda undir í tollastríði eins og gerðist með kísilmálminn, þar sem við lentum fyrir utan tollamúr. Síðan eru auðvitað öryggis- og varnarmálin sífellt að verða mikilvægari.“

Einnig ætla Norðmenn að auka eftirfylgni með reglugerðum ESB sem gætu fallið undir EES en hafa ekki verið teknar upp í samningnum. Þá ætla Norðmenn einnig að skýra forgangsröðun betur en áður, auka skilvirkni í stjórnsýslu og ráðast í meiri stafræna umbreytingu.

Ísland tossinn í bekknum sem stendur sig verst

Hún tekur fram að Ísland standi sig talsvert verr í að innleiða reglur sem falla undir EES-samninginn miðað við aðrar þjóðir. 

„Það er brýnt að ráða bót þar á þannig að markmiðið um einsleitan innri markað náist. Við stöndum okkur verst, verr en bæði Noregur og Liechtenstein varðandi innleiðingarhalla og við höfum iðulega verið tossinn í bekknum. Þetta hefur verið viðvarandi vandamál hjá okkur.“

Hún tekur fram að hluti ástæðunnar fyrir því að Ísland standi sig svo illa við að innleiða EES-reglur sé vegna þess að vinnan sé töluvert meiri fyrir íslenska stjórnsýslu.

„Við erum lítil og fámenn þjóð. Það er meiri vinna við þetta ferli hjá okkur en hjá hinum ríkjunum hvað varðar innleiðingu. Það eru bara Ísland og Noregur sem fara og innleiða reglugerðir ESB. Norðmenn hafa alltaf staðið að þessu betur heldur en við. Þeir eru náttúrulega stærri.“

Sé nauðsynlegt að taka upp bókun 35

Margrét tekur þó fram að ýmislegt hafi verið gert hér á Íslandi til að straumlínulaga innleiðingu hér á landi og til að laga innleiðingarhallan. Það sé mikilvægt til að tryggja EES-samninginn sem gæti verið stefnt í hættu.

Til að mynda er nauðsynlegt að hennar mati að innleiða bókun 35 með réttum hætti. Bókunin hefur lengi verið þrætuepli á þinginu. Í stuttu máli er hún hluti af EES-samningnum og á að tryggja að ef EES-regla sem hefur verið innleidd hér á landi með lögum stangast á við önnur lög eigi EES-reglan að ganga framar nema annað komi fram í lögum.

„Við verðum að innleiða bókun 35, með réttum hætti. Innleiðingarhallinn er eitthvað sem við erum stöðugt að vinna í og við getum lítið gert annað í því en að gera okkar besta. Þetta er alveg tvennt ólíkt, hvort að það skorti pólitískan vilja til að standa við grundvallaratriði eins og það að tryggja að fjórfrelsisákvæðin haldi hér á landi. Þess vegna verðum við að innleiða bókun 35.“

Hún bendir á að ef mikil töf verður á innleiðingu reglna kemur það í hlut Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) að stefna íslenska ríkinu fyrir EFTA-dómstólnum. Hún gerir mikinn greinarmun á innleiðingu almennra reglna EES og innleiðingu bókunar 35.

„Ég sé ekki fram á að það verði eitthvað pólitískt fíaskó vegna innleiðingarhallans. Við erum líka ekki að standa okkur hræðilega. Við erum alveg að sinna þessu. Stjórnvöld eru að gera sitt besta en kannski þurfum við bara að gera aðeins betur.“

Það gæti dregið dilk á eftir sér ef bókun 35 yrði ekki innleidd með réttum hætti.

„Þá myndi málið fara fyrir EFTA-dómstólinn, þar sem að við myndum geta gengið út frá því miðað við ítrekuð dómafordæmi að tapa því máli. Niðurstaðan af því er bara að við verðum að innleiða bókun 35 með réttum hætti. Það er verra að vera komin með dóm um það. Við viljum nú frekar gera þetta sjálf og geta lagt fram frumvarp á okkar eigin forsendum. Það er ekkert annað í stöðunni en að innleiða þessa bókun ef við ætlum að halda áfram með EES-samninginn.“