Hvernig get ég fundið ró þegar barnið mitt er í upp­námi?

Það er fátt erfiðara en að fylgjast með barninu sínu í uppnámi, þ.e. í einhvers konar tilfinningalegu ástandi sem það ræður illa við, grætur, öskrar eða reiðist. En uppnám er óhjákvæmilegur hluti af því að vera manneskja, við upplifum það öll, frá barnæsku og út lífið.

Margir kannast eflaust við að hluti af erfiðleikunum við að sjá barnið sitt í slíku ástandi er að við getum átt erfitt með að stýra þeim tilfinningum sem vakna hjá okkur við uppnám barnsins.

Og það er víst þannig að elsku börnin finna og skynja ástandið okkar og verða fyrir áhrifum af því. Þannig getur auðveldlega myndast ansi slunginn vítahringur sem við getum öll dottið í.

Svo í fullkomnum heimi, sem er að sjálfsögðu ekki hægt að ætlast til af manni í hvert einasta skipti, þá getum við þjálfað okkur í að komast í rólegt ástand þegar barnið okkar er í uppnámi. Það er líklega eitt af því besta sem við getum gert fyrir barnið á þeirri stundu ásamt því að sýna því ást og umhyggju á meðan það er í uppnámi.

Þannig að í stað þess að hugsa eingöngu: ,,Hvernig fæ ég barnið mitt til að róa sig?” getum við líka spurt okkur: ,,Hvernig get ég upplifað meiri ró á meðan ég er með því í þessu ástandi?”

Þegar rökin virka ekki

Það getur virst svo eðlilegt að reyna að róa barnið með því að ræða við það um viðburðinn sem leiddi til uppnámsins eða einfaldlega til að ná til þess með orðum. En þótt orðin komist inn um hljóðhimnu barnsins og kuðunginn þá er ekki víst að barnið eigi auðvelt með að vinna úr þeim á þeirri stundu. Þegar barnið er í miklu uppnámi ná þau svæði heilans sem hjálpa okkur að hugsa skýrt, stýra athygli og hafa stjórn á tilfinningunum, eins og framheilabörkurinn, ekki að sinna hlutverki sínu jafn vel. Á sama tma verða kerfi sem tengjast sterkum tilfinningaviðbrögðum og skynjun ógnar, meðal annars möndlungurinn, virkari. Það er því skynsamlegt að taka „púlsinn“ á barninu og bíða með slíkt spjall þangað til barnið hefur náð meiri ró. Það sjáum við auðvitað ekki í gegnum höfuðkúpuna (kannski kemur einhver tækni til þess í framtíðinni, hver veit?), en þetta er eitthvað sem við lærum smátt og smátt, að lesa ástand barna okkar.

En hvernig höldum við sjálf ró okkar á meðan við bíðum eftir að ná betur til barnsins og mesta uppnámið líður hjá? Og af hverju getur það reynst svona afskaplega erfitt á stundum?

Hvað gerist hjá okkur þegar barnið er í uppnámi?

Þegar barnið okkar er í uppnámi bregst heilinn okkar við ástandi þess. Þá eykst meðal annars virkni í heilasvæðum sem koma við sögu þegar við finnum sjálf til og þegar við skynjum tilfinningar annarra.

Mæður virðast sérstaklega næmar fyrir merkjum frá barninu. Meðgangan hefur meðal annars áhrif á heilasvæði kvenna sem tengjast viðbrögðum við eigin barni og þegar mæður heyra í barninu sínu verður mikil virkni á svæðum heilans sem tengjast tilfinningum, þar á meðal möndlungnum. En reynslan af umönnun virðist líka skipta máli, feður sem sinna meginhluta umönnunar barnsins sýna einnig mikla virkni í möndlungnum. Bæði líffræðilegir þættir og reynsla af umönnun virðast því móta hvernig heili foreldra bregst við barninu.

Og þessi áhrif ganga í báðar áttir. Í einni rannsókn voru mæður settar í streituvaldandi aðstæður og síðan sameinaðar börnunum sínum. Líkamleg streituviðbrögð barnanna fóru þá að fylgja viðbrögðum mæðranna. Rannsóknir hafa líka sýnt að sveiflur í hjartsláttartíðni foreldra og barna geta samstillst.

Það hefur því mikið að segja að geta róað sig niður og góðu fréttirnar eru þær að það er svo sannarlega hægt að þjálfa sig í því.

Að þjálfa eigin ró

Ein leið til þess að þjálfa sig í að ná betri stjórn á eigin ástandi er hæg öndun og svokölluð HRV-endurgjöf, þar sem við notum upplýsingar frá hjartslættinum til að þjálfa samspil öndunar, hjarta og taugakerfis.

Það merkilega við slíka þjálfun er að áhrifin virðast ekki aðeins bundin við stundina sem við æfum. Með reglulegri þjálfun getum við orðið betri í að stjórna eigin lífeðlislegu ástandi og ná aftur jafnvægi eftir álag. Rannsóknir á reglulegri HRV-endurgjafarþjálfun með hægri öndun hafa meðal annars sýnt breytingar á stjórnun hjartsláttar og á virkni og tengingum heilasvæða sem koma að stjórn tilfinninga og líkamlegs ástands.

Það eru því vísbendingar um að regluleg HRV-endurgjafarþjálfun með hægri öndun geti haft áhrif á samspil hjartans, heilans og taugakerfisins og stuðlað að betri stjórnun á eigin lífeðlislegu ástandi. Við getum því hugsað um ró aðeins öðruvísi, ekki bara sem eitthvað sem við annað hvort höfum eða höfum ekki þegar reynir á, heldur sem færni sem við getum þjálfað.

Með æfingu getum við því smám saman orðið betri í að ná stjórn á eigin ástandi og róað okkur niður þegar barnið okkar er í uppnámi, sérstaklega ef við æfum okkur líka á eigin tíma.

Hvernig geturðu byrjað? Þú getur byrjað á því að anda inn í um 4 sekúndur og anda út í um 6 sekúndur. Regluleg æfing á þínum eigin tíma er síðan það sem byggir upp færnina.

Að kenna barninu að róa sig

Hin leiðin, sem hægt er að nota samhliða, er að kenna barninu sjálfu leiðir til að hafa áhrif á eigið ástand. Ein þeirra er hæg öndun, en hægt er að aðlaga hana að aldri barnsins og gera að leik hjá þeim yngri, t.d. með því að láta bangsa hvíla á maganum og fylgjast með honum hreyfast upp og niður með önduninni. Eldri börn geta æft markvissari hæga öndun, t.d. með því að leggja hönd á hjartasvæðið og fylgja önduninni þar. Eftir því sem barnið nær betri tökum á æfingunni má prófa hægari öndun, jafnvel í kringum 5–6 andardrætti á mínútu. En mikilvægast er þó að öndunin sé eðlileg og þægileg. Það getur einnig hjálpað að gera æfinguna kunnuglega með því að gefa henni einfalt nafn svo að það sé auðveldara að rifja hana upp þegar reynir á.

En hér skiptir tímasetningin máli. Það er erfitt að kenna nýja færni þegar barnið er þegar komið í mikið uppnám. Hugmyndin er því að æfa í ró til þess að geta síðan gripið til æfingarinnar þegar meira reynir á.

Að lokum

Það er eðlilegt og hluti af lífinu að fara í uppnám, bæði fyrir börn og fullorðna. Við komumst ekki hjá því á meðan við erum búin þessu flókna tauga- og hormónakerfi sem við höfum innra með okkur, sem getur vakið upp alls konar tilfinningar og viðbrögð, sérstaklega í önnum og álagi hversdagsins.

Markmiðið er heldur ekki að hafa alltaf stjórn á öllu. Stundum kalla aðstæður einfaldlega á að við bregðumst strax við og tryggjum öryggi. Hæg öndun leysir ekki allt og aðstæður barnsins geta einfaldlega kallað á allt önnur viðbrögð frá okkur.

En það sem við getum gert til þess að auðvelda okkur lífið og ná meiri tökum á þessari virkni sem getur stundum orðið að flugeldasýningu, er að þjálfa okkur í að hafa áhrif á eigið ástand. Ein leiðin til þess er að nota hæga öndun. Með henni getum við ýtt undir rólegra ástand í líkamanum og með reglulegri þjálfun, orðið betri í að ná aftur jafnvægi þegar reynir á.

Höfundur er sálfræðingur og doktor í lífeðlislegri sálfræði.