Hver er fram­tíð litlu hjúkrunarheimilanna á lands­byggðinni?

Á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga þann 8. október 2026 lagði Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um lítil hjúkrunarheimili með 10–12 íbúum.

Þetta eru mikilvæg orð sem ber að fagna. En þau vekja jafnframt áleitnar spurningar um framtíð þessara heimila þegar heilbrigðisstofnanir landsins standa frammi fyrir miklum kröfum um niðurskurð og hagræðingu.

Hvernig ætla stjórnvöld að standa vörð um litlu hjúkrunarheimilin ef fjármunirnir sem þarf til að reka þau eru ekki tryggðir? Það er ekki nóg að leggja áherslu á mikilvægi þjónustu á landsbyggðinni ef fjárveitingarnar fylgja ekki þeim markmiðum.

HSN þegar farin að skera niður

Á Norðurlandi hefur þegar komið fram hversu þröng staða heilbrigðisþjónustunnar er. Endurhæfingarsundlaug Heilbrigðisstofnunar Norðurlands á Sauðárkróki hefur verið lokað vegna fjárskorts og boðað hefur verið að frekari niðurskurðaraðgerða sé að vænta.

Þetta hlýtur að vekja áhyggjur af framtíð þjónustunnar, ekki síst í smærri byggðarlögum þar sem hver einasta þjónustueining skiptir miklu máli.

HSN sinnir umfangsmikilli heilbrigðisþjónustu á Norðurlandi og hefur einnig tekið við rekstri hjúkrunarheimila, meðal annars Sæborgar á Skagaströnd og Hornbrekku á Ólafsfirði.

Það hlýtur að vera sanngjörn krafa að fjármögnun fylgi þeim verkefnum sem stofnuninni er falið að sinna. Stjórnendur og starfsfólk geta ekki endalaust brugðist við auknum kröfum með hagræðingu án þess að það geti að lokum haft áhrif á þjónustuna.

Ábyrgðin á því að tryggja nægilegt fjármagn til nauðsynlegrar heilbrigðis- og öldrunarþjónustu liggur hjá stjórnvöldum.

Lítið hjúkrunarheimili er miklu meira en rekstrareining

Hjúkrunarheimili með 10–12 íbúum kann að virðast lítil eining þegar horft er á rekstrartölur ríkisins. En fyrir lítið byggðarlag getur slíkt heimili verið ein mikilvægasta grunnstoð samfélagsins.

Þar býr fólk sem hefur jafnvel búið alla sína ævi í heimabyggð, lagt sitt af mörkum til samfélagsins og byggt þar upp fjölskyldu og lífsstarf.

Það hlýtur að vera grundvallarmarkmið að eldra fólk geti notið ævikvöldsins í öryggi og nálægð við fjölskyldu og vini.

Ef rekstur lítilla hjúkrunarheimila er metinn eingöngu út frá kostnaði á hvert hjúkrunarrými er hætt við að gleymist hvaða samfélagslegu verðmæti felast í þjónustunni.

Hvað kostar það samfélagið þegar aldraður einstaklingur þarf að flytja langt frá heimabyggð sinni? Hvað kostar það fjölskyldur þegar heimsóknir verða erfiðari og tengsl við ættingja og vini veikjast?

Þetta eru þættir sem verða að vega þungt þegar ákvarðanir eru teknar um framtíð öldrunarþjónustu.

Einn mikilvægasti vinnustaður byggðarlagsins

Það má heldur ekki gleymast að í litlum byggðarlögum eru hjúkrunarheimilin oft meðal stærstu og mikilvægustu vinnustaðanna.

Þar starfar stór hópur bæjarbúa við hjúkrun, umönnun, ræstingar, eldhússtörf og önnur nauðsynleg verkefni. Í sumum litlum samfélögum getur slíkur vinnustaður skipt sköpum fyrir atvinnuöryggi fjölda fjölskyldna.

Þegar rætt er um framtíð lítilla hjúkrunarheimila er því ekki eingöngu verið að ræða þjónustu við aldraða, heldur einnig atvinnulíf, búsetu og framtíð byggðarlagsins sjálfs.

Ef starfsemi slíks heimilis yrði skert eða lögð niður gæti það haft víðtækar afleiðingar. Störf gætu tapast, fjölskyldur þurft að leita annað eftir atvinnu og samfélagið misst mikilvæga stoð undir tilveru sinni.

Í litlum bæjum getur missir jafnvel fárra starfa haft veruleg áhrif. Þar eru ekki alltaf aðrir vinnustaðir sem geta tekið við starfsfólkinu.

Lítið hjúkrunarheimili er því ekki aðeins heimili aldraðra. Það er líka lífsviðurværi fjölskyldna og ein af undirstöðum samfélagsins.

Það sem kann að líta út eins og sparnaður í ríkisreikningum getur reynst samfélaginu dýrkeypt þegar atvinnuöryggi, búseta og grunnþjónusta eru tekin með í reikninginn.

Hvar er langtímastefnan?

Þegar ráðherra talar um mikilvægi þess að standa vörð um lítil hjúkrunarheimili er eðlilegt að kalla eftir því hvernig þeirri stefnu verði fylgt eftir í verki.

Ætlar ríkisstjórnin að tryggja áframhaldandi rekstur lítilla hjúkrunarheimila á landsbyggðinni? Verður fjármögnun þeirra miðuð við raunverulegar rekstrarforsendur smárra eininga, þar sem tryggja þarf faglega þjónustu og örugga mönnun allan sólarhringinn óháð fjölda íbúa?

Hvernig eiga heilbrigðisstofnanir að standa vörð um þessa þjónustu þegar þær þurfa á sama tíma að mæta kröfum um niðurskurð? Hafa stjórnvöld metið hvaða áhrif hugsanlegar breytingar á starfsemi lítilla hjúkrunarheimila gætu haft á atvinnulíf, byggðafestu og lífsgæði aldraðra?

Og síðast en ekki síst, er til skýr langtímastefna sem tryggir að eldra fólk á landsbyggðinni geti áfram fengið nauðsynlega hjúkrun og umönnun í sinni heimabyggð?

Þetta eru spurningar sem stjórnvöld verða að svara áður en frekari ákvarðanir eru teknar um fjármögnun og framtíð þjónustunnar.

Landsbyggðin má ekki alltaf borga reikninginn

Það er oft talað um mikilvægi þess að efla landsbyggðina, tryggja jafnræði í þjónustu og gera fólki kleift að búa þar sem það kýs.

En þau orð verða að hafa einhverja merkingu þegar kemur að öldruðum.

Það getur ekki verið ásættanleg framtíðarsýn að fólk geti búið í sinni heimabyggð meðan það er sjálfbjarga en þurfi að flytja burt þegar heilsan brestur og þörfin fyrir umönnun verður mest.

Það verður heldur ekki byggð öflug landsbyggð með því að veikja þá vinnustaði og þá grunnþjónustu sem samfélögin byggja á.

Auðvitað þarf að fara vel með opinbert fé og leita hagkvæmra lausna. En hagkvæmni verður að meta í stærra samhengi en aðeins út frá rekstrarkostnaði einstakra stofnana.

Það er ekki raunverulegur sparnaður ef reikningurinn er einfaldlega sendur til aldraðra, aðstandenda þeirra, starfsfólks og samfélaganna sem missa þjónustuna.

Framtíð litlu hjúkrunarheimilanna verður að tryggja

Það er mikilvægt að stjórnvöld viðurkenni það ómetanlega hlutverk sem lítil hjúkrunarheimili gegna í samfélögum landsbyggðarinnar. En þeirri viðurkenningu verður að fylgja skýr stefna og fjármögnun sem tryggir áframhaldandi starfsemi þeirra.

Þegar lítið hjúkrunarheimili hverfur úr byggðarlagi missir samfélagið ekki aðeins heimili fyrir aldraða. Það getur einnig misst einn mikilvægasta vinnustaðinn, nauðsynlega þjónustu og hluta af framtíð sinni.

Þetta snýst ekki eingöngu um krónur og aura. Þetta snýst um mannlega reisn, atvinnuöryggi, byggðafestu og rétt fólks til að eldast í sinni heimabyggð.

Það er því nauðsynlegt að stjórnvöld horfi til heildarmyndarinnar þegar ákvarðanir eru teknar um fjárveitingar og framtíð öldrunarþjónustu. Rekstur lítilla hjúkrunarheimila verður ekki metinn út frá sömu forsendum og rekstur stórra stofnana án þess að tekið sé tillit til þeirra samfélagslegu verðmæta sem í húfi eru.

Framtíð litlu hjúkrunarheimilanna má ekki ráðast af skammtímasjónarmiðum í ríkisfjármálum. Hún verður að byggjast á skýrri stefnu, ábyrgri fjármögnun og þeirri grundvallarsýn að eldra fólk eigi að geta notið öryggis og umönnunar í sinni heimabyggð.

Það er sú ábyrgð sem stjórnvöld verða að axla.

Höfundur er oddviti Framsóknar á Skagaströnd, varaoddviti í sveitarstjórn Skagastarndar og deildarstjóri á Hjúkrunarheimilinu Sæborg.