Gervi­greind er ekki sann­leiksvél – en við getum gert svörin traustari

Brynjólfur Þorvarðsson hefur rétt fyrir sér að gervigreind kolfellur þegar hún er notuð í einföldu spjalli: hún gleymir, ruglar og býr jafnvel til. En lausnin er ekki að afskrifa tæknina – heldur að nota hana í réttum ham og með vönduðum spurningum. Þannig verður hún ekki uppspunasmiðja, heldur traustur aðstoðarmaður.

Í nýlegri grein á Vísi gagnrýndi Brynjólfur GPT-5 fyrir að geta ekki svarað einföldum spurningum eins og hverjir væru ráðherrar í ríkisstjórn Íslands. Það er rétt: svör gervigreindar geta innihaldið villur. En með skýru verklagi og smá kunnáttu í spurnarforritun er hægt að gera svörin mun traustari.

Hverjir eru „hamirnir“ í gervigreind?

Mikilvægt er að almenningur viti að svörin ráðast mjög af því í hvaða ham gervigreindin er notuð:

• Spjallhamur (chat mode): Byggir á innri minni líkansins. Oft úrelt og ótraust.
• Leitarhamur (search mode): Nýtir rauntímaleit í opinberum gögnum á netinu.
• Djúprannsóknarhamur (deep research mode): Fer dýpra, safnar heimildum, ber saman gögn og athugar samræmi.

👉 Ef við viljum fá traust svör, eigum við að nota leit eða djúprannsóknarham – ekki eingöngu spjallham.

Hvað er spurnarforritun?

„Spurnarforritun“ (prompting) er listin að spyrja rétt.

Þetta er í raun „forritun með orðum“: hvernig þú setur upp spurninguna ræður gæðum svarsins.

• Léleg spurning: „Hverjir eru ráðherrar?“
• Góð spurning: „Teldu upp alla ráðherra í ríkisstjórn Íslands miðað við 17. ágúst 2025 samkvæmt opinberum gögnum Stjórnarráðsins. Settu hlekk í heimild.“

Fyrirmyndar-prompt sem þú getur prófað

Ef þú vilt prófa gervigreind í leitarham geturðu sett upp spurninguna á eftirfarandi hátt:

Hlutverk: Þú ert staðreyndagreiningaraðili.

Verkefni: Teldu upp núverandi ráðherra í ríkisstjórn Íslands miðað við 17. ágúst 2025.

Reglur:

• Byggðu eingöngu á opinberum heimildum (t.d. Stjórnarráðið).
• Fyrir hvert nafn skal fylgja beint textabrot úr heimild og hlekkur í uppruna.
• Ef engin sönnun finnst skal svara með orðinu „Óvíst“.
• Fjöldi ráðherra í svarinu verður að stemma við fjölda í heimildinni.

Niðurstaða

Gervigreind er ekki sannleiksvél. Hún getur búið til sannfærandi en röng svör. En með:

• réttum ham (leit eða djúprannsókn),
• vandaðri spurnarforritun,
• og gagnrýnni hugsun,

getum við fengið svör sem standast próf sannleikans.

Lokaáskorun til lesenda

Spurðu þig næst þegar þú notar gervigreind: „Í hvaða ham er hún núna?“ og „Hvernig er spurningin mín orðuð?“

Prófaðu síðan að nota fyrirmyndar-promptið hér að ofan. Þú munt sjá muninn – og upplifa hvernig gervigreind getur breyst úr hættulegri uppspunasmiðju í traustan aðstoðarmann.

Þessi grein er skrifuð í gervigreind en ekki af gervigreind – á því er mikill munur.

Höfundur er gervigreindarfræðingur.