Em­bættis­menn sitji að há­marki í fjór­tán ár og að­stoðar­menn hætti fyrir kosningar

Þetta er meðal þeirra tillagna sem starfshópur um hlutverk og starfsskilyrði embættismanna sem settar eru fram í skýrslu sem starfshópurinn hefur afhent Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra. Tillögum starfshópsins er ætlað „að stuðla að auknu sjálfstæði, hreyfanleika og hæfni embættismanna og þar með trausti til stjórnsýslunnar,“ að því er segir í tilkynningu frá forsætisráðuneytinu.

Rætur aftur í fornöld

Skýrsla starfshópsins er umfangsmikil og telur hátt í tvö hundruð blaðsíður og ber yfirskriftina „Kjölfesta í hringiðu lýðræðisins: Íslenska embættismannakerfið í alþjóðlegum samanburði. 

Meðal annars er bent á í einum af fyrstu köflum skýrslunnar að embættismannakerfið eigi sögulegar rætur aftur til fornaldar en hafi þróast í gegnum áranna rás, bæði hér á landi og erlendis.

Hópurinn var skipaður árið 2023 og var falið það verkefni að greina þróun embættismannakerfisins og starfsskilyrði ríkisstarfsmanna hér á landi í samanburði við nágrannalönd, rýna lög og reglur sem gilda um starfsskilyrði starfsmanna ríkisins og hvað megi bæta, leggja mat á ríkjandi fyrirkomulag embættismannakerfisins og samspil þess við pólitískar hliðar stjórnkerfisins og eftir atvikum að gera tillögur að úrbótum.

Sjö ára skipunartími en fjórtán ár að hámarki í embætti

Alls gerir hópurinn fimm tillögur að úrbótum sem útlistaðar eru nánar hér að neðan, en almenningi gefst færi á að rýna tillögurnar og efni skýrslunnar sem nú hefur verið birt í samráðsgátt og koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þá hyggst forsætisráðuneytið efna til málþings þann 11. nóvember þar sem fjallað verður um skýrsluna og þær tillögur sem þar eru settar fram.

Tillögur starfshópsins í heild sinni eru sem hér segir:

1. Settar verði sérstakar reglur um þá embættismenn sem starfa í mestri nálægð við pólitíska valdhafa (P-flokkur). Er þar um að ræða ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra í ráðuneytum og forstöðumenn stofnana ríkisins, samkvæmt nánari afmörkun.

2. Valferli embættismanna í P-flokki verði styrkt á eftirfarandi hátt:

• Ráðherra fari ekki lengur einn með val á ráðgefandi hæfnisnefndum.
• Skipun embættismanna, flutningur og ákvarðanir um starfslok verði teknar fyrir í ríkisstjórn eða ráðherranefnd.
• Í þeim tilgangi að fjölga umsóknum hæfra umsækjenda um embætti verði lögfestur möguleiki á að óska nafnleyndar.
• Í stað fyrirvaralausrar heimildar ráðherra til að flytja embættismenn milli embætta með og án þeirra samþykkis komi heimild til flutnings sem byggir á sjónarmiðum um hreyfanleika, hæfni, þarfir stofnunar og öðrum málefnalegum sjónarmiðum.

3. Skipunartími embættismanna í P-flokki verði lengdur úr fimm í sjö ár. Að þeim tíma liðnum verði embætti auglýst. Sæki embættismaður ekki um eða verði ekki hlutskarpastur bjóðist honum að jafnaði hefðbundinn ráðningarsamningur sem sérfræðingur. Kveðið verði á um hámarkstíma í sama embætti, sem verði 14 ár.

4. Ráðgjöf og samræming um málefni embættismanna í P-flokki verði falin miðlægri skrifstofu eða einingu innan stjórnkerfisins.

5. Starfi aðstoðarmanna ráðherra verði sett þau mörk að þeir láti af störfum þegar boðað hefur verið til kosninga eða þegar 2-3 mánuðir eru til reglulegra þingkosninga.