Umræðan snýst ekki lengur um íslenskuna sjálfa – heldur hverjir fá að eiga hana. Tungumálið okkar er orðið vígvöllur: milli verndar og útilokunar, milli valds og þagnar. Þessi grein fjallar ekki um stafsetningu – heldur um valdið sem fylgir því að tala.

Þessi grein er skipulögð í þrjá hluta – en í raun er aðeins ein spurning sem skiptir máli:

Er íslenskan enn sameign þjóðarinnar – eða hefur hún þegar tapast í hljóði?

• Í fyrsta hluta er íslenskan greind sem vígvöllur: hverjir fá rými og hverjum er sagt að þegja?
• Í öðrum hluta er spurt: hvar er sagan sem eitt sinn tengdi okkur – og hverjum er hún nú sögð?
• Í þriðja hluta er kallað eftir stefnu – áður en málið verður óendurkræft verkfæri fáeinna.

I. Þegiðu – ef þú talar ekki „rétt“ um íslensku 

Á síðustu árum hefur umræðan um íslenskuna – stöðu hennar og framtíð – tekið nýja stefnu. Málið er ekki lengur aðeins málfræði eða stafsetning, heldur vettvangur þar sem togstreita um sjálfsmynd, samfélagsgerð og orðræðu brýst fram. Hvernig við tölum um íslensku hefur sjálft orðið að pólitísku viðfangsefni.

Á síðustu dögum hefur umræðan um íslenskuna – stöðu hennar og framtíð – vakið athygli og átök. Í kjölfar greinar Snorra Mássonar, varaformanns Miðflokksins, og svars við henni frá fyrrum prófessor Eiríki Rögnvaldssyni, hefur orðið til átakalína um það hvernig við tölum um tungumálið okkar – og hver fær að skilgreina þá umræðu.

Þetta er ekki nýr ágreiningur en hann dregur fram hversu brothætt og merkingarhlaðið málið er orðið í samtímanum. Íslenskan er ekki aðeins mál sem við tölum – heldur líka vettvangur spurninga um samfélagsgerð, framtíðarsýn og vald.

Snorri og Eiríkur: Andstæð sjónarmið

Er íslenskan verkfæri verndar – eða útilokunar? Greinar Snorra og Eiríks sýna andstæðar nálganir á íslenskuna sem samfélagslegt fyrirbæri og varpa báðar fram spurningum um hlutverk tungumáls í samfélagsbreytingum.

Snorri lýsir íslenskunni sem mikilvægu auðkenni í ljósi lýðfræðilegrar þróunar. Með myndlíkingum úr hagkerfi og stjórnsýslu setur hann málið fram sem verðmæti til VERNDAR. Sú sýn tengist þjóðerni, sjálfsmynd og félagslegri samstöðu; íslenska þjóðin.

Eiríkur leggur áherslu á íslenskuna sem samfélagslegt tæki (þjóðin+nýbúar) sem byggir á þátttöku og aðgengi. Hann varar við útilokandi hugmyndum og setur INNGILDINGU sem forsendu málræktar. Þar birtist tungumálið sem lifandi ferli sem nærir samfélagið, ekki sem varnarvirki gegn áhrifum.

Áherslur á vernd eða inngildingu geta kallað fram andstæð viðbrögð. Nauðsynlegt er að ræða lýðfræðilegar breytingar án ótta – og að gagnrýna orðræðu án þess að útiloka aðkomu eða þátttöku.

Umræðan um íslenskuna er orðin vettvangur valds og viðkvæmra skilgreininga. Hver má lýsa áhyggjum – og hver fær þau skilaboð að rödd hans eigi ekki rétt á sér? Þessi spenna kallar á opið samtal sem þekkir sín mörk.

Saman endurspegla þessi tvö sjónarmið átök ekki aðeins um stefnu, heldur um orðræðuna sjálfa: hvernig hún er mótuð, af hverjum og fyrir hvern.

Hverjir fá að tala – og hverjir þegja?

Þótt deilurnar snúist um íslenskuna, snúast þær líka um hverjir fá rými í orðræðunni. Hugmyndir um „rétt“ mál eða „rétta“ umræðu geta útilokað aðra, jafnvel þótt þær séu settar fram í góðri trú. Hvert sjónarmið fær viðurkenningu – og er gagnrýni túlkuð sem árás eða þátttaka?

Þótt greinar Snorra og Eiríks fjalli um tungumálastefnu, snúast þær líka um orðræðuna sjálfa: Hver ræður orðunum? Hver má segja hvað – og hvernig?

Orðræðan um íslenskuna er vettvangur valds. Hver er „innan hópsins“ – og hver ekki? Hver má lýsa áhyggjum – og hver er sakaður um útilokun? Við verðum að geta rætt lýðfræðilegar breytingar án þess að smætta fólk í ógn – og gagnrýnt orðræðu án þess að útiloka þátttöku.

II. Nýjar kynslóðir – án máls og menningar?

Stefnuleysi og horfin saga

Þessi grein spyr: Höfum við brugðist íslenskunni? Ekki endilega af tómlæti, heldur vegna skorts á stefnu. Við höfum brugðist við í lotum, í vörn, en sjaldan með sameiginlega sýn um hvað íslenskan eigi að vera – og fyrir hverja. Inngilding er oft nefnd – en ef hún nær aðeins til aðlögunar fullorðinna, gleymum við stóru myndinni.

Börn og rofin sögutenging

Það virðist viðkvæmt að tala um heildina – ekki aðeins þegar kemur að þeim sem flytja hingað, heldur einnig þeim sem fæðast inn í íslenskt mál. Ef þau læra málið án þess að skilja menninguna og söguna sem það miðlar, verður það rótlaust og tómur hljómur.

Sagan sem hættir að lifa

Við kenndum Íslandssöguna – en höfum við hætt að segja hana? Höfum við hætt að bjóða börnum og fullorðnum inn í hana?

Sjálfsmynd einstaklinga og samfélaga byggist á frásögnum. Ef enginn segir sögu þjóðarinnar, hverfur hún úr vitundinni. Lifandi minningar verða þá að safngripum – ekki hluta af daglegu lífi.

Heimspekingurinn Hannah Arendt sagði fyrir 70 árum (!): Menntun er brú milli fortíðar og framtíðar. Kennum við ekki söguna, missir barnið tengsl við heiminn sem það fæðist inn í.

Kannski hefur þessi brú veikst. Kannski höfum við hægt og hljótt hætt að kenna söguna þannig að hún verði lifandi og merkingarbær; skapi tilgang og tilfinningar um að tilheyra; tilvist. Börn – hvort sem þau fæðast hér eða flytja hingað – eru ekki boðin inn í þessa sögu. Þau læra hana ekki sem grunn – og taka því ekki þátt í henni. Það á líka við um þau sem voru einu sinni börn en eru nú foreldrar og jafnvel afar og ömmur.

Hver segir söguna núna? Er hún enn kennd heima, í skólanum, í fjölmiðlum – eða hefur hún færst yfir í aðra veröld og tungumál ?

III. Íslenskan þarf að lifa – ekki friðlýsa

Tungumál sem ekki er notað – deyr

Við tölum oft um íslenskuna sem menningarlegt tákn – en sjaldnar sem nothæft, sveigjanlegt og opið mál.

Þótt við verndum málið gegn utanaðkomandi áhrifum, breytist það líka innan frá: „frásagnarinnviðir“ veikjast, tæknin umbreytir ritvenjum, stafsetning verður frjálsari, ný orð fæðast í netheimum – og önnur deyja hljóðlaust út, án umræðu. En íslenskan má ekki breytast stjórnlaust. Hún lifir ekki á nýyrðum einum – hún lifir sem sú íslenska sem við hugsum með – byggð á stöðugleika grunnsins.

Fólk sem ekki hefur lært íslensku nægilega vel gagnrýnir oft hefðbundna málnotkun og kallar hana gamaldags – sem kann að vera rétt, þar sem tungumálið okkar hefur lítið breyst í meira en árþúsund. Einangrun, fá ytri áhrif í gengum tíðina og virðing okkar fyrir málinu hafa haldið því stöðugu. En við verðum að vera sammála um málið – annars skiljumst við ekki.

En svo lengi sem við tölum málið, heldur það áfram að þróast – ekki sem fornminjasafn, heldur sem verkfæri samfélagsins í heild (þjóðin+nýbúar).

Ekki fleiri skýrslur – heldur sameiginlega stefnu

Við þurfum framtíðarsýn og sameiginlega ábyrgð. Við getum spurt endalaust – en nú þarf líka að svara. Ekki með einni lausn, heldur með stefnu og framkvæma hana strax. Við þurfum:

• vettvang þar sem sagan er sögð – ekki bara geymd (frásagnarinnviðir)
• að kenna íslensku sem samfélagstungumál (þjóðin+nýbúar), ekki bara fag til prófs
• að rótum – bæði gömlum og nýjum – sé gefið rými
• að víkka „við“-ið – svo það útiloki ekki fólk sem enn á eftir að ná fullum tökum á málinu

Tungumálið lifir ekki í orðum, heldur í fólki - lokaorð

Fjölmenningin kom – án þess að þjóðin væri spurð. Íslenska samfélagið breyttist – en stefna fylgdi ekki með. Innflytjendur voru boðnir velkomnir – en ekki inn í tungumálið. Og án tungumálsins og sögu þess er engin leið til að verða hluti af íslensku þjóðinni.

Íslendingar eiga sameiginlegar rætur. En samfélagið í dag er stærra og brotakenndara. Margir hópar lifa hlið við hlið – en ekki endilega saman.

Íslenskan lifir ekki í orðabókum eða skýrslum. Hún lifir í fólki sem talar hana, lærir hana, elskar hana – ef það fær tækifæri, aðgang og áskorun. Hún lifir þegar hún er kennd. Krafist. Gerð að sameiginlegu gildi. Og hún deyr – ef það er látið vera. 

Það er ekki lengur spurning hvort fjölmenningin hafi áhrif. Spurningin er: Ætlum við að halda áfram að tala um þjóðina – en gleyma samfélaginu (nýbúar) sem hún á að lifa í?

Ég bið ekki um að aðrir verði útilokaðir. En ég krefst þess að ég – sem Íslendingur – verði ekki þaggaður. Þegar tungumál mitt missir vægi sitt, þegar þjóðin sem ég tilheyri fær ekki lengur að móta umræðuna um sjálfa sig – þá er frelsi mitt þegar skert. Ekki af fólki sem kemur hingað. Heldur af þeim sem ákváðu að gera ekki neitt.

Höfundur er stefnulegur ráðgjafi í samanburði og aðgreiningu á markaði, stofnaði með Grey Global Group Nordic, GreyTeam Íslandi og Cohn & Wolfe PR & Communication Íslandi og EssenceMediacom Íslandi með Grey Global Group USA og MediaCom Þýskalandi árin 2001 til 2002.