Tjáningar­frelsi: Hvers vegna skiptir það máli?

Við tökum tjáningarfrelsið sem sjálfsagðan hlut – en getum við útskýrt hvers vegna?

Ég hef á undanförnum árum spurt fjölda fólks sömu spurningarinnar: Er tjáningarfrelsi mikilvægt? Svarið er næstum undantekningarlaust „já". En þegar ég spyr áfram – hvers vegna er það mikilvægt? – verður oft þögn. Eða svör á borð við „af því bara" og „það er augljóst".

Þetta vakti hjá mér forvitni. Við virðumst öll vera sammála um gildi tjáningarfrelsisins, en fáir geta orðað hvers vegna. Það er eins og við tökum þennan grundvallarrétt sem sjálfsagðan hlut – rétt eins og andrúmsloftið sem við öndum að okkur – án þess að staldra við og íhuga hvað myndi gerast ef það hyrfi.

Hvað er tjáningarfrelsi?

Samkvæmt Oxford English Dictionary er tjáningarfrelsi „frelsi til að tjá skoðanir sínar án ritskoðunar, lagalegra refsinga eða annarra takmarkana, sérstaklega þegar það er talið sem réttur." Amnesty International notar hugtakið tjáningarfrelsi fremur en málfrelsi, þar sem það nær einnig til ritaðs máls og annarra tjáningarforma.

Hugmyndin á sér djúpar sögulegar rætur. Í Grikklandi til forna þróaðist hugtakið „parrhesia" – að tala frjálslega eða opinskátt. Aþena varð þekkt fyrir opinberar umræðulistir þar sem borgarar gátu tjáð sig frjálslega. Þetta var ekki sjálfsagt – það var byltingarkennt.

Á miðöldum hvarf þetta frelsi nánast alveg. Kirkjan og konungsvaldið settu strangar takmarkanir á tjáningu. Bókabrennur og refsingar fyrir villutrú urðu hversdagslegur veruleiki. Það var ekki fyrr en á 17. og 18. öld að heimspekingar eins og John Locke og Voltaire hófu að endurvekja og móta hugmyndina um rétt einstaklingsins til frjálsrar tjáningar.

John Milton skrifaði í ritinu „Areopagitica" árið 1644 gegn ritskoðun og fyrir frjálsa dreifingu upplýsinga. Hann hélt því fram að sannleikurinn myndi sigra í frjálsri umræðu. Þetta var róttæk hugmynd á sínum tíma – og hún er enn mikilvæg í dag.

Hornsteinn lýðræðisins

Tjáningarfrelsi varð að hornsteini lýðræðisríkja og mannréttindasáttmála um allan heim. Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna frá 1948 og Mannréttindasáttmáli Evrópu frá 1950 tryggja þennan rétt. En hvers vegna er hann svona grundvallaratriði?

Við getum ekki vitað hvernig heimurinn er ef við vitum ekki hvernig fólk hugsar. Þar sem við getum ekki lesið hugsanir annarra, er eins gott að við leyfum fólki að tjá sig. Tjáningarfrelsi er ekki aðeins réttur til að tala – það er réttur samfélagsins til að heyra og skilja fjölbreytileika hugmynda.

Án tjáningarfrelsis geta einstaklingar ekki tekið þátt í opinberri umræðu eða haldið ráðamönnum ábyrgum. Með tjáningarfrelsi geta borgarar mótmælt spillingu, óréttlæti og misbeitingu valds. Það stuðlar að fjölbreytileika og ýtir undir umburðarlyndi og gagnkvæman skilning milli ólíkra hópa.

Málsvarar tjáningarfrelsisins

Voltaire, franski heimspekingurinn, er einn frægasti málsvari tjáningarfrelsis. Árið 1770 skrifaði hann í bréfi: „Ég fyrirlít það sem þú skrifar, en ég myndi gefa líf mitt til að gera þér kleift að halda áfram að skrifa." Þetta er kjarninn í tjáningarfrelsinu – að verja rétt annarra til að tjá sig, jafnvel þegar við erum ósammála.

John Stuart Mill skrifaði ritgerðina „On Liberty" þar sem hann lagði áherslu á að það væri nauðsynlegt að leyfa skoðunum að fljóta frjálst til að samfélagið gæti dafnað og til að sannleikurinn gæti komið í ljós.

Noam Chomsky orðaði það svona: „Ef við trúum ekki á tjáningarfrelsi fyrir fólk sem við fyrirlítum, þá trúum við alls ekki á það."

Markaðstorg hugmynda

John Stuart Mill kynnti hugmyndina um „markaðstorg hugmynda" – að í umhverfi þar sem tjáning er frjáls ættu bestu og réttustu hugmyndirnar að ná yfirhöndinni eftir því sem þær eru bornar saman og metnar. Rétt eins og á venjulegum markaði, þar sem bestu vörurnar sigra, ætti sannleikurinn að ná fram að ganga þegar hugmyndir fá að keppa frjálst. Auðvitað er þetta ekki gallalaust kerfi – vald, fjármagn og hávaði geta skekkt umræðuna – en valkosturinn, að einhver ákveði fyrir okkur hvað má segja, er verri.

Þetta þýðir að við verðum stundum að þola skoðanir sem okkur mislíkar. Að móðgast af og til er verðið sem við greiðum fyrir að búa í raunverulega frjálsu samfélagi. Lífið á eftir að kasta til okkar mun stærri áskorunum en að móðgast vegna skoðana annarra.

Fyrir hvern er tjáningarfrelsið?

Ef við værum öll sammála um allt – ef enginn ágreiningur væri til staðar – þá þyrftum við líklega ekki einu sinni orðið „tjáningarfrelsi". Meirihlutinn þarf sjaldan að berjast fyrir rétti sínum til að tjá sig; skoðanir meirihlutans eru sjaldnast í hættu.

Tjáningarfrelsi var í grunninn búið til fyrir minnihlutann. Það verndar auðvitað alla – en það reynir mest á þegar þeir sem eru fámennari eða veikari fyrir þurfa að láta rödd sína heyrast. Það er til þess að tryggja að jaðarsettir hópar fái að hefja upp rödd sína. Mannréttindahreyfingar, kvenréttindabarátta og réttindabarátta LGBTQ+ fólks hafa öll reitt sig á þennan rétt til að koma málstað sínum á framfæri. Án tjáningarfrelsis hefðu þessir hópar ekki getað barist fyrir breytingum.

Þegar við verndum tjáningarfrelsi, verndum við ekki aðeins réttinn til að segja það sem öllum líkar við – við verndum réttinn til að segja það sem þarf að segja, jafnvel þegar það er óvinsælt. Það er þar sem raunverulegt gildi þess liggur.

Tjáningarfrelsi er ekki bara réttur. Það er ábyrgð. Ábyrgðin á að verja það hvílir á okkur öllum.

Höfundur er stofnandi og eigandi Takmarkalaust líf ehf.