Skóli án veruleikatengingar

Okkur er tíðrætt um skóla án aðgreiningar þessa dagana. Kerfið er hræðilegt en það byggist á göfugri hugmynd. Við höfum lengi verið þess áskynja, en hugmyndafræðin heldur skólastofunni í gíslingu.

Staðreyndin er að innleiðing skóla án aðgreiningar hefur kollvarpað íslensku skólakerfi í grundvallaratriðum. Hugmyndir um jöfnuð og réttindi hafa steypt af stóli áherslum á mælanlegan árangur. Skólakerfið hleypur undan samræmdum mælikvörðum og lýsandi einkunnum. Árangursmælingar myndu sýna að kerfið virkar ekki og getur ekki virkað á þeim forsendum sem eru gefnar.

Stefna skóla án aðgreiningar er byggð á innleiðingu Salamanca-yfirlýsingarinnar frá 1994. Í yfirlýsingunni segir að „börn séu mismunandi og hafi sérstök áhugamál, hæfileika og námsþarfir; í skipulagi menntakerfisins og tilhögun náms beri að taka mið af miklum mun á einstaklingum og þörfum þeirra,“ jafnframt eigi að „sinna öllum börnum án sérstakrar aðgreiningar, hvað sem líður mismun þeirra og örðugleikum sem þau eiga við að glíma.“

Það er margt ágætt sem í yfirlýsingunni kemur fram en annað hornrekst svo illa að afurðin verður óskapnaður. Öll getum við verið sammála um að vilja börnum hið besta óháð þáttum sem þau fá ekki breytt. Hvernig við nálgumst það markmið skiptir hins vegar máli.

Staðreyndin er að skóli án aðgreiningar byggist á gagnstæðum hugmyndum sem geta ekki farið saman – annars vegar á skólinn að mæta mjög ólíkum þörfum barna en hins vegar á hann að sinna öllum börnum án aðgreiningar. Þetta hefur aldrei verið framkvæmanlegt í raun.

Almenna skólakerfið er ekki laust við aðgreiningu þrátt fyrir allt. Aldursskipting er enn viðtekin venja í skólakerfinu sem enginn hefur reynt að skáka. Árgangakerfið byggist á væntingum um ólíkan þroska og námsgetu eftir aldri og það er skynsamlegt. Þrátt fyrir það sýna sumir 3. bekkingar námsfærni umfram suma 10. bekkinga. Sum börn þroskast fyrr en önnur, og munur er á þroskaferli stúlkna og drengja. Þarfir jafnaldra barna eru að meðaltali líkar en í mörgum tilfellum ólíkar. Sú hagnýta aðgreining sem aldursskipting felur í sér er því ekki alls staðar nægileg.

Þrátt fyrir allar opinberar kennisetningar, innleiðingar, lög og alþjóðasáttmála þá höfum við líka enn, sem betur fer, sérskóla þar sem börn með sérstakar þarfir geta fengið sérhæfða menntun. Arnarskóli og Klettaskóli eru fyrirtaks dæmi, en þar hafa nemendur með fötlun ríkuleg tækifæri til náms á eigin forsendum. Mörg dæmi eru til um nemendur sem hafa lent í þroti í almenna kerfinu og svo dafnað þegar þeir komast í skjól í sérúrræði, með tilheyrandi létti fyrir börnin og fjölskyldur þeirra.

En þótt sérskólarnir hafi hingað til staðið af sér áhlaupin þá hafa einstrengingslegar meinlokur veiklað viðnámsþrótt almenna kerfisins. Hugmyndir um að eitt skuli yfir alla ganga hamla menntun og getu til að takast á við raunveruleg vandamál.

Meðal nýrra áskorana er fjölbreyttari menningar- og tungumálabakgrunnur en áður hefur þekkst í íslensku skólakerfi. Kennslustofa sem telur nemendur með fjölmörg ólík móðurmál og takmarkaða íslenskukunnáttu getur með engu móti tryggt eðlilega námsframvindu. Athygli kennarans leitar þangað sem þörfin er mest og önnur börn sitja á hakanum á meðan. Spurningar um rétt til menntunar verða spurningar um réttindi hverra og til hvers í kerfi sem annast ekki lágmarksviðmið.

Skortur á gagnsæi og mælanlegum árangri er það sem gerir skóla án aðgreiningar sérstaklega tortryggilegan í augum almennings. Aðgerðir í þágu yfirlýstra markmiða ættu að lúta kerfisbundinni athugun og leiðréttingum þegar þar á við. Hið gagnstæða gildir. Kerfið keyrir á hugmyndafræðilegri sjálfstýringu án þess að hafa nokkurn tímann sýnt fram á tilætluð markmið á mælanlegan hátt.

Verjendur kerfisins tala um réttindi, en aldrei um fórnarkostnað eða raunverulegar leiðir að markmiðinu.

Þeir sem verja kerfið geta aldrei vísað í gögn, aðeins í göfuga kennisetningu alþjóðasamninga þar sem hugsjónir hafa orðið viðskila við heilbrigða skynsemi. Ef stefnan skilaði árangri væri hægt að sýna fram á það. Hið augljósa er að það mun aldrei gerast.

Ef við ætlum okkur að leysa skólavandann verðum við fyrst að koma okkur saman um hlutverk og markmið skólakerfisins. Það hljómar eins og augljós staðreynd, en það er langt síðan við gerðum það síðast. Ég er afurð núverandi kerfis og er byrjuð að finna til aldurs.

Ég tel að hlutverk skólans sé að mennta börn og að það sé gagnkvæmt samband sem byggist á aga, virðingu og metnaði fyrir skólastarfinu sjálfu. Til að skólakerfi skari fram úr verða nemendur að mega skara fram úr. Í eðli sínu þýðir það að ekki verði allt jafnt; en það sem er jafnt er ekki alltaf sanngjarnt og það sem er sanngjarnt er ekki alltaf jafnt.

Höfundur er félagsfræðingur.