Að­gerðir gegn of­beldi meðal barna

Börn sem lenda í vanda koma ekki endilega úr „slæmum" aðstæðum. Rannsóknir sýna að margir samverkandi áhættuþættir geta leitt til ofbeldis, til að mynda vanræksla, einelti, þroskaraskanir eða erfiðleikar innan fjölskyldunnar. Sama barn getur verið bæði þolandi ofbeldis og sýnt verulega krefjandi áhættuhegðun. Þess vegna dugar ekki að horfa á einstaka atburði, heldur þarf að horfa til alls umhverfis barnsins.

Á síðasta ári hafa fjögur ráðuneyti, stofnanir og sveitarfélög unnið saman að því að styrkja úrræði og samræma verklag samkvæmt aðgerðaáætlun stjórnvalda gegn ofbeldi meðal og gegn börnum fyrir árin 2025-2026. Ný stöðuskýrsla sýnir áþreifanlegan árangur á mikilvægum sviðum milli áranna 2024 og 2025. Hlutfall nemenda í 8. bekk sem komu með hníf í skóla lækkaði úr 3% í 1% og kynferðis- og heimilisofbeldi gegn börnum fór minnkandi. Þá fækkaði vopnaútköllum sérsveitar ríkislögreglustjóra frá fyrra ári. Að auki styttist málshraði ungmennamála hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu úr 197 dögum (2022) í 82 daga (2025) og biðlistar eftir meðferðarúrræðum hafa styst verulega. Fleiri börnum líður vel í skóla og fleiri hafa traustan fullorðinn til að leita til.

Fræðslufundir undir yfirskriftinni „Tökum samtalið" hafa náð til foreldra og fagfólks um land allt. Sameiginlegt verklag um viðbrögð við krefjandi hegðun barna fyrir skóla og frístund er í vinnslu. Samfélagslögregla hefur tekið til starfa um nær allt land og meðal annarra verka útbúið og dreift leiðbeiningum um fyrstu viðbrögð fagfólks vegna kynferðisbrota, vopnalagabrota og heimilisofbeldis. Barnavernd fær stuðning við innleiðingu gagnreyndra aðferða og unnið er að endurskoðun barnaverndarlaga. Miðstöð menntunar og skólaþjónustu hefur eflt stuðning við skóla með áfallamiðaðri nálgun, foreldrafræðslu og sérhæfðri ráðgjöf. Þá mun fara fram forprófun á skimun fyrir ofbeldi hjá grunnskólabörnum nú á vormánuðum. Markmiðið er að skimað verði með markvissum og reglubundnum hætti fyrir ofbeldi meðal barna í grunnskólum á landsvísu og að tryggt verði að börn sem greina frá ofbeldi standi til boða viðeigandi þjónusta. Þá er unnið að mótun ofbeldismóttöku fyrir börn á Landspítala og að Bryndísarhlíð, ný sérhæfð ofbeldis- og áfallamóttaka fyrir börn og ungmenni opni á Landspítala næsta vetur. Allar skapa þessar aðgerðir þann grunn sem nauðsynlegur er til að vinna gegn ofbeldi meðal og gegn börnum.

Áskoranir eru áfram til staðar. Einelti í 6. bekk hefur t.d. aukist og líkamsárásir meðal yngstu barnanna, sérstaklega drengja. Stafrænt ofbeldi og netöfgahópar eru vaxandi áhyggjuefni. Margar aðgerðir í áætluninni eru í undirbúningi og verður þeim markvisst fylgt eftir út árið.

Hvað skiptir mestu máli? Að grípa inn í mál barna á fyrstu stigum áhættuhegðunar og að saman vinni skóli, heilbrigðisþjónusta, barnavernd, frístundastarf og lögregla að máli barna og með fjölskyldum þeirra. Með slíkri samþættingu er stuðlað að því að barn falli síður á milli kerfa. Til að ná til fjölskyldna í vanda þarf jafnframt að byggja upp traust og nálgast fólk af virðingu. Stuðningurinn er ekki til að refsa eða dæma, heldur til að styrkja foreldra og hjálpa börnum að eiga farsæla framtíð.

Oft er best að byrja í gegnum þau sem börnin þekkja og treysta: kennara, íþróttaþjálfara eða starfsmann í frístund. Góður grunnur hefur verið lagður, en grunnurinn einn og sér verndar engin börn. Nú þarf að halda áfram. Þetta er ekki bara verkefni stjórnvalda. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar allra.

Höfundur skrifar fyrir hönd stýrihóps aðgerðaráætlunar stjórnvalda gegn ofbeldi meðal og gegn börnum 2025-2026, skipaður fulltrúum frá mennta- og barnamálaráðuneyti, dómsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og innviðaráðuneyti. Höfundur er formaður stýrihópsins.