Týndu börnin

Hundruð barna gætu glímt við ógreindan heyrnarvanda á meðan þau bíða eftir annarri greiningu. Ísland er eitt fárra landa í Evrópu sem skimar ekki heyrn grunnskólabarna.

Kerfi sem bíður og börn sem bíða

Langir biðlistar barna eftir greiningu og nauðsynlegri þjónustu eru orðnir staðreynd í íslensku samfélagi. Bið eftir talmeinafræðingum, ADHD-greiningum og sálfræðiþjónustu getur tekið langan tíma og fáar lausnir virðast í sjónmáli.

Ferlið að finna rétta greiningu er oft flókið og tímafrekt. Fyrst vaknar grunur um málþroskaröskun og barnið fer á biðlista. Síðar kemur í ljós að vandinn liggur annars staðar og þá hefst ný bið eftir annarri greiningu, til dæmis ADHD. Í sumum tilfellum líða mörg ár þar til rétt greining fæst og viðeigandi meðferð hefst. Það kemur jafnvel fyrir að barn er komið í framhaldsskóla, eða lengra, áður en kerfið grípur það – ef það gerist yfirhöfuð.

Einn mögulegur lykill að þessum vanda hefur fengið litla athygli: heyrn barna.

Gleymdi hlekkurinn: heyrn barna

Ísland er eitt fárra landa í Evrópu sem skimar ekki heyrn grunnskólabarna. Þótt allir nýburar séu skimaðir fyrir heyrnarskerðingu segir það lítið um stöðuna síðar á barnsaldri. Margt getur gerst frá fæðingu til sex ára aldurs. Endurteknar eyrnabólgur, veikindi og erfðatengd vandamál geta haft veruleg áhrif á heyrn. Fyrir um tuttugu árum var hætt að skima heyrn grunnskólabarna hér á landi, með þeim rökum að það svaraði ekki kostnaði.

Rannsóknir frá nágrannalöndum sýna þó að vandinn er verulegur. Í stórri rannsókn á 7–8 ára börnum í Póllandi kom í ljós að um 20% barnanna voru með einhvers konar eyrna- eða heyrnarvandamál og 1,5–2% með heyrnartap á öðru eða báðum eyrum(1). Ef sambærilegar tölur eiga við hér á landi má ætla að 70–90 börn í hverjum árgangi glími við heyrnarvandamál. Án reglubundinnar skimunar greinir Heyrnar- og talmeinastöð Íslands hins vegar aðeins um 15–20 börn í hverjum árgangi.

Svipaðar niðurstöður fengust í Tyrklandi þar sem um 15 þúsund börn voru skimuð við upphaf grunnskóla. Rúm 5% féllu á skimunarprófi og af þeim reyndust 43,6% vera með heyrnartap. Það jafngildir um 2,2% af öllum skimuðum börnum (2).

Ef þessi hlutföll eiga við á Íslandi eru það yfir 90 börn í hverjum árgangi.

Hvar eru þessi börn?

Getur verið að þau séu á biðlistum vegna málþroskaröskunar, ADHD, hegðunarvanda eða námsörðugleika – án þess að undirliggjandi heyrnarvandi hafi verið greindur?

Reglubundin heyrnarskimun grunnskólabarna gæti skipt sköpum. Hún gæti ekki aðeins bætt líðan og námsárangur barna heldur einnig dregið úr óþarfa greiningum og stytt biðlista í kerfinu.

Það er bæði sorglegt og alvarlegt að hugsa til þess að börn glatist í kerfinu vegna þess að ekki er skimað fyrir heyrn af kostnaðarástæðum. Heyrn er ekki síður mikilvæg en sjón þegar kemur að námi, félagsþroska og þátttöku í samfélaginu.

Tækninni hefur fleygt fram á síðustu árum og skimunartæki eru orðin mun einfaldari í notkun. Ekki þarf lengur sérfræðing til að framkvæma grunnskimun. Í tilefni dags heyrnar hefur ÖBÍ ákveðið að styrkja Heyrnar- og talmeinastöð Íslands um eitt heyrnarskimunartæki og hvetur stjórnvöld eindregið til að hefja heyrnarskimun grunnskólabarna á ný.

Finnum týndu börnin.

Höfundur er formaður Heyrnarhjálpar og formaður heilbrigðishóps ÖBÍ.

Heimildir

1.Prevalence of hearing loss among polish school-age children from rural areas -Results of hearing screening program in the sample of 67416 children; H.Skarzynski et al; International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, Vol. 128, Jan 202

School-age hearing screening outcomes analysis of 24258 students; D.Sahin et al: European Journal of Pediatrics, Volume 184, 29.October 2025