Verka­konu­skattur leikskóla­kerfisins

Þingmaður Samfylkingarinnar ásamt frambjóðanda flokksins í Kópavogi birtu fyrir nokkrum dögum grein hér á Vísi um það sem þær kalla barnaskatt Kópavogsbæjar, en það eru þeir peningar sem foreldrar sem nýta fulla vistun og afsláttarkerfin ná ekki vel til þurfa að borga aukalega á ári eftir að Kópavogsbær breytti leikskólamódelinu fyrir um tveimur árum síðan. Greinaröfundar hafna alfarið barnaskattinum og segja svo lesendum frá, í nokkuð löngu máli, því sem þær og flokkurinn þeirra ætlar að gera í málefnum leikskólanna.

Höfundar greinarinnar segja það heilbrigðismerki íslensks samfélags að leikskólamál fái svo mikla athygli í umræðunni og raun ber vitni. Þær segja að Samfylkingin vilji stefna að því að allt á leikskólum verði eins og best sé á kosið, og nefna þá tillögur aðgerðarhóps forsætisráðuneytisins um hvernig brúa skuli bilið sem myndast þegar að fæðingarorlofi lýkur en börn hafa ekki fengið pláss á leikskóla.

Því næst viðurkenna þær að starfsaðstæður á leikskólum í Kópavogi hafi batnað í kjölfar breytingan bæjarins en segjast vilja setja markið hærra - neiti að gefast upp og halda því fram að eina leiðin til að ná árangri sé að láta foreldra bera hærri kostnað vegna vistunar barna. Einnig segja þær að „gjaldaleið“ Kópavogs „uppgjöf sem egnir saman foreldrum og starfsfólki leikskóla“.

Í greininni er svo til viðbótar fjallað um margt annað. M.a. hafna greinarhöfundar því að langur leikskóladagur fyrir börn sé slæmur. Ekki er útskýrt með fullnægjandi hætti hversvegna höfundar hafna því að ekki sé gott fyrir lítil börn að vera mikilvægustu mótunarárin mjög langa daga fjarri foreldrum – þær virðast hafna hugmyndinni af hugmyndafræðilegum ástæðum og út frá þeirri sýn að aðeins sé tvennt í boði, tímaflakk til síðustu aldar eða langir dagar fyrir öll börn. Höfundar segja einnig að Samfylkingin ætli að bjóða upp á stórhuga stjórnmál og sköpun samfélagssáttar um leikskólastigið.

Ég ætla aðeins að ræða nokkur atriði sem mér eru hugleikin og ég fór að hugsa um enn einu sinni eftir að hafa lesið umrædda grein.

Nýverið kom út skýrsla Vörðu, rannsóknarstofnunar ASÍ og BSRB, þar sem m.a. er fjallað um stöðu ófaglærðs starfsfólks leikskólanna, sem eru eiginlega allt konur eða 94% samkvæmt skýrslunni. Lítið sem ekkert hefur verið fjallað um skýrsluna í fjölmiðlum eða af stjórnmálafólki, sem er mögulega til marks um að samfélag okkar sé alls ekki jafn heilsuhraust og Samfylkingarkonurnar vilja halda fram – í raun má halda því fram með sannfærandi hætti að skýrsla Vörðu fjalli um hve einstaklega óheilbrigt samfélag okkar er orðið, sérstaklega þegar kemur að málefnum barna og þeirra sem vinna við að gæta þeirra. Fullkomnu áhugaleysi stjórnmálafólks á niðurstöðum skýrslunnar má mögulega líkja við manneskju sem komin er með áunna sykursýki en heldur áfram að fá sér kók á hverjum degi; algjört og yfirgengilegt ábyrgðarleysi og yfirlýsing um að ekkert skipti máli nema að fá að lifa áfram í sykurhúðaðri sjálfsblekkingu.

Í skýrslunni kemur margt fram sem hægt er að kalla áfellisdóm yfir leikskólamálum. Því miður kemur fátt þar á óvart fyrir okkur í Eflingu – það eina sem kemur mögulega á óvart í tengslum við skýrsluna er áhugaleysið gangvart innihaldi hennar, sérstaklega í ljósi þess að nú er mjög stutt í kosningar og þarna er margt sem mikilvægt er að ræða – en kannski kemur það ekkert á óvart – um að ræða aðstæður og kjör ófaglærðra kvenna og ef að við vitum eitthvað þá vitum við að svoleiðis konur eru ekki ofarlega á neinum listum stjórnmálafólks; þær eru mögulega ekki einu sinni á listunum.

Skýrslan segir okkur frá því að 40% starfsfólks leikskólanna takist ekki að ná endum saman, 49% geti ekki mætt óvæntum 100.000 útgjöldum, 32% starfsfólks leikskólanna geti ekki gefið eigin börnum nægilega næringarríkan mat, 31% geti ekki staðið undir afmælum eða veislum, 29% geti ekki keypt gjafir handa börnum sínum, 24% geti ekki keypt nauðsynlegan fatnað, 34% búi við skort eða verulegan skort á nauðsynlegum efnis- og félagslegum gæðum, 37% hafi ekki efni á vikuferð á ári til að gera sér og sínum glaðan dag, 43% geti ekki skipt út slitnum húsgögnum, 15% geti ekki skipt út fatnaði sem er orðinn ónýtur og 38% leikskólastarfsfólks búi við slæma andlega líðan. Og svo mætti áfram telja.

Ég held að hægt sé að tala um sérstakan verkakvenna-skatt þegar við skoðum aðstæður kvennanna sem starfa við að gæta barna samfélagsins. Og sá skattur er innheimtur í hverjum mánuði með sambærilegu offorsi og handrukkarar nota – ekkert tillit tekið til manneskjunnar, aðeins kreist út allt sem hægt er að kreista. Ef að greinarhöfundar hefðu viljað fjalla heiðarlega um leikskólamál og kostnað ólíkra módelda hefðu þær ekki vikið sér undan alvörugefinni umræðu með slagorða-nálgun um barnaskatt pólitískra andstæðinga. Slagorða-stjórnmál eiga ekki að vera í boði þegar kemur að leikskólamálum, þar er einfaldlega um svo alvarlega og mikilvæga hluti að ræða. Ofurálag, gríðarhá veikindatíðni, mannekla, laun sem ekki duga fyrir framfærslu; þessi ömurlegu vandamál og mörg fleiri eru til staðar í Reykjavík, þar sem að Samfylkingin hefur verið við völd stanslaust frá árinu 2010 – jafnaðarmenn borgarinnar hafa kannski ekki att saman fólki en hafa sannarlega og sannanlega umgengist málefni leikskólanna af yfirgengilegu kæru- og getuleysi allt frá hruni, með þeim ömurlegu afleiðingum sem nú blasa við öllum þeim sem ekki eru fastir í speglasal keppnis-stjórnmálanna.

Ég nú vil stuttlega beina sjónum að „Brúum bilið“ skýrslunni sem greinarhöfundar tala um og láta eins og þar sé að finna lausnir á vandamálum leikskólanna. Ég hef áður gagnrýnt skýrsluna enda er hún mjög gagnrýniverð. Tillögurnar sem í henni eru settar fram eru óraunhæfar, þeim er illa forgangsraðað og þær byggja á óljósum forsendum. Ekki er sett fram nein raunhæf áætlun um hvernig fjölga skuli fagmenntuðu starfsfólki. Engin alvöru greining er á því hversvegna starfsmannavelta er svo mikil eða veikindatíðni svo há. Skýrsluhöfundar virðast gera ráð fyrir því að smávægilegar umbætur muni leiða af sér kerfisbreytingu – það hlýtur að vera vegna þess að höfundar hafa ekki horfst í augu við dýpt vandans. Ekki er í skýrslunni talað um að án raunverulega og róttækra umbóta á aðbúnaði og kjörum starfsfólks verður ekki hægt að byggja upp leikskólamódel sem er sæmandi samfélagi sem lætur sér annt um börn og konur. Í skýrslunni er bent á kennaramenntað starfsfólk fari í auknum mæli til starfa í grunnskólum en ekkert er fjallað um orsakir þess né lagðar fram tillögur til að gera vinnuaðstæður í leikskólum samkeppnishæfar við önnur skólastig. Skýrsluhöfundar vilja nýjar nefndir, ný verkefni, nýjar greiningar og nýja samráðsvettvanga en virðast ekki skilja að mikilvægasta verkefnið er að bæta starfsaðstæður og kjör – þá mun t.d. mönnunarvandinn byrja að leysast hratt og örugglega - Kópavogsmódelið snýst m.a. um að minnka álag á starfsfólk með því að fækka dvalarstundum barna og hefur það strax skilað raunverulegum árangri. Engin raunhæf nýliðunarstefna er útbúin í skýrslunni – áfram á að halda með ósjálfbæra stefnu undimönnunar og yfirgangs gagnvart starfsfólkinu. Skýrsluhöfundar ætla að koma öllum 12 mánaða börnum á leikskóla árið 2030 – það minnir á hugmyndir um fíkniefnalaust Ísland árið 2000, svo óraunsæjar og veruleikafirrtar eru hillingarnar. Ekki má ræða að lengja fæðingarorlof barnafólks, það kostar of mikið, en þess í stað er látið eins og það að lögfesta leikskóla sem fyrsta skólastigið sé töfralausn – fólk sem þykist geta galdrað á mögulega að finna sér eitthvað annað að gera en mótun opinberrar stefnu í grundvallar-málaflokkum.

Að lokum:

Ég sóttist eftir því að vera fulltrúi ASÍ í aðgerðarhópi þeim sem fékk verkefnið að vinna umrædda skýrslu stjórnvalda og svokallaðra aðila vinnumarkaðarins. Ég taldi að sökum þess að Efling er með langfjölmennasta hóp ófaglærðs leikskólastarfsfólks innan sinna raða af öllum verkalýðsfélögum og mikil þekking á málefninu þar til staðar, ásamt augljósum áhuga, yrði slíkt auðsótt. En þar hafði ég auðvitað rangt fyrir mér – á vettvangi ASÍ er ekkert auðsótt fyrir Eflingu – og formaður VR, þrátt fyrir að félag hennar innihaldi ekki einn einasta starfsmann leikskóla, var af Alþýðusambandinu skipuð í hópinn. Efling framkvæmdi síðasta haust velheppnaða könnum hjá félagsfólki sem starfar á leikskólum – félagið fjallaði mikið um niðurstöðunar, en mjög góð þátttaka var í könnuninni og mikið hægt að læra þar. Aldrei var óskað eftir því að sjá niðurstöður könnunarinnar í tengslum við vinnu starfshópsins, og ASÍ hefur heldur ekki á neinum tímapunkti sóst eftir því að fá á niðurstöðunum kynningu. Mögulega segir það okkur eitthvað um hvaða augum fulltrúar sérfræðingastéttanna líta Eflingarfólk – mögulega getum við líka dregið af þessu ályktanir sem útskýra að einhverju leiti stöðu leikskólanna og þess risastóra hóps mest megnis kvenna sem stritar við að halda þeim gangandi á hverjum degi.

Auðvitað er alltaf leiðinlegt að þurfa að borga meira. En staðreyndin er þó sú að á Íslandi hefur 70% launafólks það sem betur fer gott. Að láta eins og það sé auðvirðilegur glæpur að eitthvað af þessu fólki borgi aðeins meira fyrir leikskóladvöl barna sinna er öfgafull og ýkjukennd nálgun og ekki sæmandi fólki sem vill láta taka sig alvarlega. 30% launafólks ná ekki endum saman og búa við skert kjör – í þeim hópi er starfsfólk leikskólanna. Stjórnvöld og verkalýðshreyfingin eiga að sjá sóma sinn í því að beina sjónum að þessu fólki og sameinast í því samfélagslega grundvallarverkefni að bæta kjör þeirra og aðstæður. Í stað þess að standa í vegi fyrir því að fulltrúar Eflingar-fólks fái sæti við borðið þegar verið að ræða um stórkostlega mikilvæg mál af því að það er óþægilegt og leiðinlegt að hlusta á málflutning okkar vegna þess að hann byggir á efnahagslegum staðreyndum úr reykvískum raunveruleika en ekki kreddum, á að bjóða okkur að taka þátt í samtalinu og vinna með okkur að því að hætt verði að þræla út verkakonum við ömurlegar aðstæður. Þegar það gerist getum við sagt að samfélag okkar sé aðeins byrjað að jafna sig á alvarlegum veikindum síðustu áratuga.

(Grein Samfylkingarkvenna: https://www.visir.is/.../hvad-fa-foreldrar-i-kopavogi...

Brúum umönnunarbilið - skýrsla og tillögur aðgerðahóps: https://www.stjornarradid.is/.../Sk%C3%BDrsla%20a%C3...

Skýrsla Vörðu um stöðu starfsfólks grunn og leikskóla: https://www.rannvinn.is/.../n%C3%BD-sk%C3%BDrsla-v%C3%B6r... )

Höfundur er formaður Eflingar stéttarfélags.