Þýska lands­liðið spegli land stöðnunar

Þýskaland er úr leik á HM eftir tap gegn Paragvæ í vítaspyrnukeppni. Fallið er stórt áfall fyrir fjórfalda heimsmeistara en í Þýskalandi hefur umræðan ekki aðeins snúist um vítaspyrnur, leikskipulag eða framtíð Julian Nagelsmann. Sumir þýskir miðlar hafa gert ósigurinn að stærri spurningu: hvort landsliðið endurspegli ástand lands sem glímir við stöðnun, slitna innviði og þrýsting á gamla efnahagsmódelið.

Það er túlkun sem ýmsir eru sammála um en ekki allir.  

Landsliðið sem þjóðfélags myndlíking

Þýska liðið féll úr leik í 32-liða úrslitum á mánudag eftir 1-1 jafntefli og tap í vítaspyrnukeppni. Þrír þýskir leikmenn brenndu af og Paragvæ tryggði sér sæti í 16-liða úrslitum. Þetta er þriðja heimsmeistaramótið í röð þar sem Þýskaland veldur miklum vonbrigðum. Liðið féll úr leik í riðlakeppni 2018 og 2022 og er nú aftur farið snemma heim.

Þýska frétta- og vikuritið FOCUS gerði ósigurinn að þjóðfélagslegri myndlíkingu. Í grein Thomas Tuma, „Wo Deutschland und das DFB-Team sich leider ähneln“, er spurt hvað fótbolti segi um ástand þjóðar. Þar er þýska liðinu lýst sem hikandi, óöruggu og hugmyndasnauðu og því velt upp hvort það minni á Þýskaland sjálft: land í doða, með ótta við mistök, minningar um stórveldistíma og velferðarsamfélag sem hafi staðnað.

BILD fór aðra leið en með svipuðum undirtóni. Miðillinn tók saman alþjóðleg viðbrögð við tapinu og vísaði meðal annars í erlenda pressu sem sagði Þýskaland ekki lengur vera Þýskaland í fótboltaskilningi. Þar var ekki aðeins verið að lýsa einu tapi heldur þeirri tilfinningu að ásýndin um þýsku seigluna, liðið sem alltaf finnur leið til að vinna, sé ekki lengur sjálfgefin.

Kanslarinn sakaður um að vera úr takti

Viðbrögð Friedrich Merz kanslara urðu svo að sérstöku máli. Á opinberum X-aðgangi kanslarans birtist jákvæð færsla eftir leikinn þar sem hann sagði meðal annars: „Auch wenn das Ausscheiden schmerzt: Was für ein Spiel,“ eða að þótt brotthvarfið væri sárt hefði þetta verið góður leikur. Þar var liðinu hrósað fyrir baráttuanda og sagt að Þjóðverjar væru stoltir.

Færslan mæltist ekki vel fyrir. Þýskir miðlar höfðu lýst frammistöðunni sem vonbrigðum og margir spurðu á samfélagsmiðlum hvaða leik kanslarinn hefði horft á. Orðasambandið „Welches Spiel?“ fór á flug á X. Stjórnmálamenn úr öðrum flokkum notuðu færsluna líka til að gagnrýna Merz fyrir að vera úr takti við raunveruleikann. Síðar var haft eftir stjórnarherbúðum að færslan hefði verið „Abstimmungsfehler“, eða samhæfingarmistök.

Merz svaraði gagnrýninni með annarri færslu. Þar sagði hann að Þjóðverjar fögnuðu saman í sigri og stæðu saman í ósigri. Sá sem bæri örninn á bringunni ætti skilið stuðning, ekki háð. Þannig varð jafnvel viðbragð kanslarans hluti af stærri umræðu: hvort þýsk forysta væri að reyna að hvetja þjóðina áfram eða fegra stöðu sem almenningur upplifði öðruvísi.

Ekki lið í fremstu röð

Innan fótboltans var sjálfsgagnrýnin skýrari. Joshua Kimmich, fyrirliði Þýskalands, sagði að liðið gæti ekki kennt dómaranum eða vítaspyrnukeppninni um. Lið sem gæti ekki unnið Paragvæ á 120 mínútum ætti skilið að falla úr leik. Nagelsmann sagði sjálfur að ef Þýskaland félli úr leik gegn Paragvæ væri það einfaldlega ekki lið í fremstu röð.

Það er slík setning sem gerir umræðuna stærri en fótboltann. Þýska landsliðið var lengi tákn um aga, skipulag, seiglu og sigurvilja. Nú er spurt hvort sú sjálfsmynd hafi sprungið og hvort það sama eigi við um landið utan vallar.

Stöðnun frekar en hrun

Það má þó ekki skilja sem svo að Þýskaland sé að hruni komið. Það er enn stærsta hagkerfi Evrópu og eitt öflugasta iðnríki heims og mætti frekar líkja ástandinu við stöðnun. Eftir tvö ár samdráttar óx þýska hagkerfið aðeins um 0,2 prósent í fyrra.Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins spáir 0,6 prósenta hagvexti í ár og 0,9 prósenta vexti á næsta ári. Samkvæmt nýjustu spá Seðlabanka Íslands er spáð 1,6% hagvexti á Íslandi í ár og 1,8% á því næsta. 

Lestarkerfið undir álagi

Sama gildir um innviðina. Þeir eru undir miklu álagi en ekki ónýtir. Deutsche Bahn, járnbrautarfyrirtæki Þýskalands sem er að fullu í eigu ríkisins, hefur glímt við langvarandi tafir og uppsafnaða viðhaldsskuld. Fyrirtækið stefnir nú að því að 80 prósent langferðalesta verði á réttum tíma árið 2035. Til samanburðar voru aðeins 60,1 prósent langferðalesta Deutsche Bahn stundvísar árið 2025, 62,5 prósent árið 2024 og 64 prósent árið 2023. 

Það er langt undir eldri markmiðum fyrirtækisins og þeirri ímynd sem þýska lestarkerfið hafði lengi. Reuters segir áratuga vanfjárfestingu hafa skilið eftir slitna teina, skipta og merkjabúnað, og að Deutsche Bahn og þýska ríkið ætli að verja yfir um 3.400 milljörðum króna í járnbrautafjárfestingar á þessu ári.

Samkeppnisvandi þýsks iðnaðs

Orkumálin sýna sömu togstreitu. Endurnýjanleg orka stóð undir metháu hlutfalli raforkunotkunar í Þýskalandi á fyrri hluta ársins, eða 58 prósentum, og orkuskiptin hafa því skilað mælanlegum árangri. En það þýðir ekki að málin séu komin í höfn. Alþjóðaorkumálastofnunin segir raforkuverð til orkufreks iðnaðar í Evrópusambandinu hafa verið áfram hátt árið 2025, meira en tvöfalt hærra en í Bandaríkjunum og nærri 50 prósentum hærra en í Kína. Það er stórt samkeppnisvandamál fyrir þýskan iðnað.

Reuters hefur jafnframt greint frá því að þýsk stjórnvöld hafi samþykkt niðurgreitt raforkuverð fyrir orkufrekan iðnað til ársins 2028, auk þess sem gjöld fyrir raforkukerfið verði lækkuð til að létta undir með heimilum og fyrirtækjum.

Orkufrek framleiðsla í Þýskalandi hefur dregist verulega saman frá því fyrir orkukreppuna og raforkukerfið glímir við flöskuhálsa, þar sem uppbygging flutningskerfis og geymslu hefur ekki haldið að fullu í við hraða fjölgun vind- og sólarorkuvera.

Bílaiðnaðurinn undir þrýstingi

Eitt skýrasta táknið er þó bíliðnaðurinn. Þýskaland er land Volkswagen, Mercedes-Benz, BMW, Audi og Porsche, og fáar greinar eru jafn nátengdar ímynd landsins sem verkfræði- og iðnríkis. Bíllinn er ekki aðeins útflutningsvara heldur hluti af þýsku efnahagsmódeli og alþjóðlegu orðspori landsins. Nú er greinin undir miklum þrýstingi: rafbílavæðingu, kínverskri samkeppni, tollum og viðskiptahindrunum, hærri kostnaði og veikari eftirspurn í Evrópu.

Volkswagen er dæmi um þessa spennu. Reuters hefur fjallað um að fyrirtækið glími við minnkandi hagnað, tap á stöðu í Kína, veikari eftirspurn í Evrópu og aukinn kostnað. Á móti kemur að Volkswagen er enn einn stærsti bílaframleiðandi heims. Vandinn er því ekki dauðadómur heldur erfið aðlögun að nýjum veruleika.

Ekki úr lausu lofti gripið

Myndlíkingin er því ekki úr lausu lofti gripin þó að hún sé svolítið dramatísk viðbrögð við einum fótboltaleik. Þýskaland er að glíma við raunveruleg vandamál: hægan hagvöxt, erfiða orkuskiptingu, slitna innviði og bíliðnað í sögulegri umbreytingu. Landsliðið tapaði ekki vegna þess að lestirnar voru seinar eða Volkswagen var undir þrýstingi en í þýskri umræðu hefur tapið orðið að táknmynd hjá sumum um að gamla forskotið sé ekki lengur sjálfgefið.