Það sem gögnin fundu ekki

Hið þvælda hugtak „gróðaverðbólga“ hefur nú verið dregið upp úr skúffunni á ný. Að þessu sinni er því fléttað inn í þá frásögn að íslenska hagkerfið sé svo gallað að eina bjargráðið sé innganga í Evrópusambandið.

Veruleikinn er bara sá að gögnin styðja ekki söguna.

Árið 2023 óskaði hópur þingmanna sem hafði talað mikið um gróða- og græðgisverðbólgu eftir því að fjármála- og efnahagsráðherra rannsakaði þátt fyrirtækja í verðbólgunni. Niðurstaðan lá fyrir árið eftir. Hún var skýr: Fáar vísbendingar voru um aukna álagningu fyrirtækja. Greining Seðlabankans benti þvert á móti til þess að álagning innlendra fyrirtækja hefði ekki ýtt undir verðbólgu heldur jafnvel dregið úr henni.

Þetta var skýrslan sem þeir þingmenn sem töluðu mest um „gróðaverðbólgu“ kölluðu sjálfir eftir. Þarna var kenningin prófuð. Niðurstaðan átti að skera úr um málið. Vandi þeirra var sá að niðurstaðan sannaði ekki kenningu þeirra. Hún hrakti hana.

Nú stígur Ása Berglind Hjálmarsdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar og eindreginn stuðningsmaður ESB-aðildar, fram og kynnir „hagnaðardrifna verðbólgu (gróðaverðbólgu)“ nánast eins og óumdeilda staðreynd. Hún minnist ekki á skýrsluna. Ekki á sérkeyrslu Hagstofunnar sem hún byggðist á. Ekki á greiningu Seðlabankans. Ekki á að þjóðarútgjöld jukust um 17% á aðeins tveimur árum í kjölfar lágra vaxta og mikils hallareksturs hins opinbera.

Nei, aftur er hin einfalda saga sögð: Fyrirtækin nýttu sér ástandið og almenningur borgaði brúsann.

Þetta gerist ekki í tómarúmi. Ása Berglind hefur sjálf gert Evrópusambandið að sérstöku umfjöllunarefni sínu í sumar. Það er því erfitt að líta á þessa framsetningu öðruvísi en sem lið í baráttunni fyrir já-atkvæði. Hugtakinu gróðaverðbólgu er komið fyrir í þeirri frásögn að verðbólga og hátt verðlag séu fyrst og fremst séríslenskur vandi sem ESB-aðild muni leysa.

Steininn tekur úr þegar þingmaður setur slíka kenningu fram án þess að takast á við sterkustu íslensku gögnin sem mæla gegn henni. Í stað vandaðrar vitrænnar umfjöllunar fáum við einfalda sögu um fyrirtæki sem nýta sér óvissu til að hækka verð. Viljandi er litið er fram hjá því að það er búið að skoða þetta og það er ekki fótur fyrir þessu. Þetta er pólitískur popúlismi en ekki heiðarleg umræða.

Auðvitað eigum við að ræða fákeppni, samkeppni og hátt matvöruverð. En hátt verðlag er ekki það sama og verðbólga. Mikill hagnaður er ekki það sama og aukin álagning. Og ESB-aðild er ekki töfralausn við agaleysi í ríkisfjármálum, óhóflegri eftirspurn eða óstöðugum verðbólguvæntingum.

Þinmenn mega eins og aðrir hafa sínar skoðanir á Evrópusambandinu. En þingmaður sem kynnir hagfræðilega kenningu sem staðreynd ber ábyrgð á því að takast einnig á við opinber gögn sem ganga gegn henni. Það dugar ekki að hunsa skýrslu sem unnin var fyrir Alþingi þótt niðurstaðan henti ekki frásögninni.

Ef baráttan fyrir já-atkvæði þarf á „gróðaverðbólgu“ að halda sem íslensku gögnin fundu ekki, þá er það ekki íslenska hagkerfið sem glímir við trúverðugleikavanda.

Það er málflutningurinn.

Höfundur er bæjarstjóri Ölfuss.