Sjókvíaeldið: Höfuðstól náttúrunnar fórnað fyrir skammtímagróða Stefán Jón Hafstein skrifar 26. janúar 2026 08:32 Ný drög að frumvarpi um lagareldi sem nú liggja fyrir eru því miður ekki sá vísindalegi grundvöllur sem íslensk náttúra þarfnast. Þvert á móti ber textinn með sér öll einkenni þess sem stjórnsýslulegt hreðjatak hagsmunaaðila (e. political capture). Í stað þess að setja hlutlæg og ófrávíkjanleg mörk samkvæmt kenningunni um sterka sjálbærnisstefnu (e. Strong sustainability model) er boðið upp á „grænþvegna“ dyggðaskreytingu með óljósum fyrirheitum. Viðskiptalegir hagsmunir stóriðju í hafinu eru settir ofar varúðarsjónarmiðum umhverfisverndar. Teygjanlegar undanþágur Frumvarpið talar fagurlega um „vistkerfisnálgun“ og „varúðarreglu“ en þegar rýnt er í lagamálið breytist það í undanþágur. Setningar á borð við „skal leitast við“ eru lagalega merkingarlausar þegar kemur að dómstólum. Þær krefjast viðleitni en ekki árangurs. Íslenska frumvarpið hafnar hlutlægni og mælanlegum árangurskvörðum sem finna má í regluverki í Noregi í kjölfar hamfarahruns villta laxastofnsins þar vegna sjókvía. Þar með er opnað á stöðugt hagsmunapot á bak við tjöldin. Laxahlutur: Einkavæðing á sameiginlegri auðlind? Einn hættulegasti þáttur frumvarpsins er hugmyndin um „laxahlut“. Með því að úthluta slíkum hlut að fordæmi kvótakerfisins er verið að búa til ígildi eignarhalds á sameiginlegri auðlind okkar. Þetta mun gera ríkinu nánast ómögulegt að grípa inn í eða minnka eldi vegna umhverfisþátta síðar meir, án þess að mæta gríðarlegum bótakröfum frá stórfyrirtækjum. Við erum að afhenda firðina okkar til eilífðarnota gegn loðnum loforðum um eftirlit. Hvar er nú stjórnarskrárákvæði um sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar? Hver borgar reikninginn? Samkvæmt visthagfræði (e. ecological economics) og markverðum skýrslum á borð við Dasgupta-skýrsluna, (e. economics of biodiversity), verður að líta á náttúruna sem náttúrulegt auðmagn (e. natural capital). Náttúrulegt auðmagn er undirstaða fyrir því að hægt sé að framleiða efnislegt og samfélagslegt auðmagn. Ef sjókvíaeldi rýrir líffræðilega fjölbreytni fjarðanna og eyðir villta laxinum er þjóðarbúið að tapa verðmætum þrátt fyrir auknar útflutningstekjur til skamms tíma. Við eyðum höfuðstólnum fyrir sýndarhagnað. Í dag einkavæða eldisfyrirtæki hagnaðinn en félagsvæða áhættuna. Raunkostnaðarmat (e. true cost accounting) – lúsafaraldrar, eiturnotkun, plastmengun og gríðarleg afföll eldisdýra eru ekki tekin með í reikninginn eins og til dæmis FAO leggur til í sinni stefnu um raunkostnaðarbókhald í matvælaframleiðslu. Raunkostnaður er skrifaður á reikning náttúrunnar og samfélagsins. Ef þessi fyrirtæki þyrftu að greiða fyrir þá „vistkerfisþjónustu“ sem þau nýta sér ókeypis, væri sjókvíaeldi í opnum kvíum einfaldlega óarðbær framleiðsluaðferð. Nálgun ráðuneytisins er ótrúlega gamaldags eins og ég bendi á í umsögn minni í samráðsgátt. Þá er ekkert gert með lífsferilsgreiningar í frumvarpinu sem taka til raunkostnaðar í fæðukerfi sem flytur orkueiningar sem gætu nýst til manneldis upp í gegnum fæðukeðjuna með miklu orkutapi á hverju stigi til að ala rándýr á lúxusmarkað. Rannsóknir við HÍ með nýbirtum greinum sýna raunkostnað við laxeldi, svo sem er tekur til hámarks skilvirkni í matvælaframleiðslu og minni losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta er einmitt dæmi um þann rányrkjuiðnað sem gerir ekkert með umhverfið og er hluti af því stórtjóni sem fæðukerfi heimsins valda. Stöðvunarákvæði nú þegar Vegna þeirrar óvissu sem ríkir og alvarlegra veikleika frumvarpsins er aðeins ein rökrétt leið fær: Tímabundin stöðvun á allri útþenslu sjókvíaeldis. Við eigum ekki að leyfa ný leyfi eða aukningu lífmassa fyrr en lokið er gerð óháðs vistfræðilegs mats í öllum eldisfjörðum og innleiddir hafa verið tæknistaðlar sem útiloka erfðablöndun við villta stofna. Sönnunarbyrðin á að hvíla hjá iðnaðinum. Hann verður að sýna fram á að hann geti starfað án þess að eyðileggja þann auð sem villti laxinn og ósnortin náttúra eru. Óháð sjálfstæð heildarúttekt þarf að fara fram strax áður en lengra er haldið. Eftirfarandi skilyrði þarf að uppfylla áður en stöðvun er aflétt: Hlutlæg vistkerfismörk: Lokið sé gerð óháðs vistfræðilegs mats fyrir alla firði þar sem eldi er stundað. Matið skal mæla uppsöfnuð áhrif (e. cumulative effects) á botndýralíf, vatnsgæði og villta stofna með sérstaka áherslu á að Norður-Atlantshafslaxinn er á válista. Vottun á „núll-sleppingu“: Innleiddur hafi verið tæknistaðall sem krefst þess að eldisbúnaður tryggi að slysasleppingar séu tæknilega sem næst ómögulegar eða að eldið sé stundað með ófrjóum fiski til að koma í veg fyrir erfðablöndun. Innleiðing raunkostnaðar (True Cost Aaccounting): Gerð hafi verið reglugerð um eldisgjald sem endurspeglar ytri kostnað sem kallast í hagfræði „úthrif“ (e. externalities). Gjaldið skal tryggja að rekstraraðilar beri fjárhagslega ábyrgð á vöktun og endurheimt vistkerfa og að engar byrðar séu lagðar á almenning eða opinbert eftirlit sem verði fullfjármagnað með gjöldum. Afföll eldisdýra verði undir skilgreindum tölulegum mælikvörðum með kröfu um sjálfkrafa tafarlausa lokun við brot. Eiturnotkun verði stöðvuð samstundis enda engar haldbærar rannsóknir á áhrifum hennar til staðar um langtímaáhrif. Mat verði lagt á plastmengun frá sjókvíaeldi, nýlegar rannsóknir sýna að hún er umtalsverð Lokaorð Ísland er vellauðugt ríki en vistspor okkar er með því stærsta sem þekkist. Á síðustu 50 árum hefur mannkynið útrýmt 70% af villtum dýrum jarðar. Villti laxinn er á válista. Eigum við virkilega að fórna honum fyrir tímabundinn hagnað fárra stórfyrirtækja? Nú er nóg komið. Við lifum ekki á góðri trú heldur á viðnámsþoli vistkerfanna. Það þarf að endursmíða þetta frumvarp frá grunni með sterka sjálfbærnistefnu og náttúruvernd að leiðarljósi. Höfundur hefur skilað ítarlegri umsögn í samráðsgátt stjórnvalda. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Stefán Jón Hafstein Fiskeldi Sjókvíaeldi Mest lesið Minnihlutinn sem skilur ekki að hann er í minnihluta Þórður Snær Júlíusson Skoðun Allt að 57% lægra verð í Ísland Duty Free Heiðar Róbert Birnuson Skoðun Rangfærslur Viðskiptaráðs Sonja Ýr Þorbergsdóttir Skoðun Afsökunarbeiðni, skítkast og popúlismi - Alvarleg staða á Alþingi Hjörvar Sigurðsson Skoðun Hvers vegna gera þau það ekki fyrst sjálf? Tómas Ragnarz Skoðun Ofurlaun fyrir leikskólakennara Ólöf Hugrún Valdimarsdóttir Skoðun Hversu oft þarf að kveikja í? Olga Cilia Skoðun Hunsa eigin þekkingu og stefna á stórslys Björn Ólafsson Skoðun Sagði seðlabankastjóri Alþingi ósatt? Örn Karlsson Skoðun Svifryk borgarinnar er ekki slys – það er afleiðing stefnu Vilhelm Jónsson Skoðun Skoðun Skoðun Friðarráð Eleanor Roosevelt lýsir okkur enn Gunnar Hersveinn skrifar Skoðun Rangfærslur Viðskiptaráðs Sonja Ýr Þorbergsdóttir skrifar Skoðun Frítt Elliði Vignisson skrifar Skoðun Vaxandi álag á fagfólk innan velferðarþjónustu Steinunn Bergmann skrifar Skoðun Kvenréttindafélag Íslands viðhefur ósmekklegt persónuníð Huginn Þór Grétarsson skrifar Skoðun Kemst ég örugglega út? Birgir Finnsson skrifar Skoðun Ofurlaun fyrir leikskólakennara Ólöf Hugrún Valdimarsdóttir skrifar Skoðun Sagði seðlabankastjóri Alþingi ósatt? Örn Karlsson skrifar Skoðun Allt að 57% lægra verð í Ísland Duty Free Heiðar Róbert Birnuson skrifar Skoðun Bakkakot er ekki frávik. Þetta er kerfi sem brást Steindór Þórarinsson skrifar Skoðun Afsökunarbeiðni, skítkast og popúlismi - Alvarleg staða á Alþingi Hjörvar Sigurðsson skrifar Skoðun Hversu oft þarf að kveikja í? Olga Cilia skrifar Skoðun Góðan daginn, hvernig hefur þú það? Stefán Hrafn Jónsson skrifar Skoðun Money Heaven og týndu börnin okkar Davíð Bergmann skrifar Skoðun Svifryk borgarinnar er ekki slys – það er afleiðing stefnu Vilhelm Jónsson skrifar Skoðun Ég býð þingmönnum og verkalýðsforkálfum í námsferð Róbert Björnsson skrifar Skoðun Veljum vistvænar samgöngur Finnur Ricart Andrason skrifar Skoðun Sterk rödd Íslands skiptir máli Karólína Helga Símonardóttir skrifar Skoðun Minnihlutinn sem skilur ekki að hann er í minnihluta Þórður Snær Júlíusson skrifar Skoðun Hunsa eigin þekkingu og stefna á stórslys Björn Ólafsson skrifar Skoðun Lausn við svifryki Auður Elva Kjartansdóttir skrifar Skoðun Ekki úr lausu lofti gripinn, Daði Ísak Einar Rúnarsson skrifar Skoðun Skert þjónusta sem kostar meira. Íslenska leiðin… Þorvaldur Lúðvík Sigurjónsson skrifar Skoðun Hvers vegna gera þau það ekki fyrst sjálf? Tómas Ragnarz skrifar Skoðun Ég brenn (út) fyrir menntakerfinu Sigrún Ólöf Ingólfsdóttir skrifar Skoðun Að „fara í ræturnar“, val Samfylkingarinnar í Reykjavík við skipan á framboðslista Margrét Sigrún Björnsdóttir skrifar Skoðun Hugrekki krefst nafns – nafnleynd krefst einskis Liv Åse Skarstad skrifar Skoðun Jafnara aðgengi að Frístundastyrk í Reykjavík Helga Þórðardóttir skrifar Skoðun Er verið að bregðast brotaþolum kynferðisofbeldis? Brynhildur Yrsa Valkyrja Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Vilt þú vita hvað hönnun í raun þýðir og hvað hún gerir? Sigríður Heimisdóttir skrifar Sjá meira
Ný drög að frumvarpi um lagareldi sem nú liggja fyrir eru því miður ekki sá vísindalegi grundvöllur sem íslensk náttúra þarfnast. Þvert á móti ber textinn með sér öll einkenni þess sem stjórnsýslulegt hreðjatak hagsmunaaðila (e. political capture). Í stað þess að setja hlutlæg og ófrávíkjanleg mörk samkvæmt kenningunni um sterka sjálbærnisstefnu (e. Strong sustainability model) er boðið upp á „grænþvegna“ dyggðaskreytingu með óljósum fyrirheitum. Viðskiptalegir hagsmunir stóriðju í hafinu eru settir ofar varúðarsjónarmiðum umhverfisverndar. Teygjanlegar undanþágur Frumvarpið talar fagurlega um „vistkerfisnálgun“ og „varúðarreglu“ en þegar rýnt er í lagamálið breytist það í undanþágur. Setningar á borð við „skal leitast við“ eru lagalega merkingarlausar þegar kemur að dómstólum. Þær krefjast viðleitni en ekki árangurs. Íslenska frumvarpið hafnar hlutlægni og mælanlegum árangurskvörðum sem finna má í regluverki í Noregi í kjölfar hamfarahruns villta laxastofnsins þar vegna sjókvía. Þar með er opnað á stöðugt hagsmunapot á bak við tjöldin. Laxahlutur: Einkavæðing á sameiginlegri auðlind? Einn hættulegasti þáttur frumvarpsins er hugmyndin um „laxahlut“. Með því að úthluta slíkum hlut að fordæmi kvótakerfisins er verið að búa til ígildi eignarhalds á sameiginlegri auðlind okkar. Þetta mun gera ríkinu nánast ómögulegt að grípa inn í eða minnka eldi vegna umhverfisþátta síðar meir, án þess að mæta gríðarlegum bótakröfum frá stórfyrirtækjum. Við erum að afhenda firðina okkar til eilífðarnota gegn loðnum loforðum um eftirlit. Hvar er nú stjórnarskrárákvæði um sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar? Hver borgar reikninginn? Samkvæmt visthagfræði (e. ecological economics) og markverðum skýrslum á borð við Dasgupta-skýrsluna, (e. economics of biodiversity), verður að líta á náttúruna sem náttúrulegt auðmagn (e. natural capital). Náttúrulegt auðmagn er undirstaða fyrir því að hægt sé að framleiða efnislegt og samfélagslegt auðmagn. Ef sjókvíaeldi rýrir líffræðilega fjölbreytni fjarðanna og eyðir villta laxinum er þjóðarbúið að tapa verðmætum þrátt fyrir auknar útflutningstekjur til skamms tíma. Við eyðum höfuðstólnum fyrir sýndarhagnað. Í dag einkavæða eldisfyrirtæki hagnaðinn en félagsvæða áhættuna. Raunkostnaðarmat (e. true cost accounting) – lúsafaraldrar, eiturnotkun, plastmengun og gríðarleg afföll eldisdýra eru ekki tekin með í reikninginn eins og til dæmis FAO leggur til í sinni stefnu um raunkostnaðarbókhald í matvælaframleiðslu. Raunkostnaður er skrifaður á reikning náttúrunnar og samfélagsins. Ef þessi fyrirtæki þyrftu að greiða fyrir þá „vistkerfisþjónustu“ sem þau nýta sér ókeypis, væri sjókvíaeldi í opnum kvíum einfaldlega óarðbær framleiðsluaðferð. Nálgun ráðuneytisins er ótrúlega gamaldags eins og ég bendi á í umsögn minni í samráðsgátt. Þá er ekkert gert með lífsferilsgreiningar í frumvarpinu sem taka til raunkostnaðar í fæðukerfi sem flytur orkueiningar sem gætu nýst til manneldis upp í gegnum fæðukeðjuna með miklu orkutapi á hverju stigi til að ala rándýr á lúxusmarkað. Rannsóknir við HÍ með nýbirtum greinum sýna raunkostnað við laxeldi, svo sem er tekur til hámarks skilvirkni í matvælaframleiðslu og minni losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta er einmitt dæmi um þann rányrkjuiðnað sem gerir ekkert með umhverfið og er hluti af því stórtjóni sem fæðukerfi heimsins valda. Stöðvunarákvæði nú þegar Vegna þeirrar óvissu sem ríkir og alvarlegra veikleika frumvarpsins er aðeins ein rökrétt leið fær: Tímabundin stöðvun á allri útþenslu sjókvíaeldis. Við eigum ekki að leyfa ný leyfi eða aukningu lífmassa fyrr en lokið er gerð óháðs vistfræðilegs mats í öllum eldisfjörðum og innleiddir hafa verið tæknistaðlar sem útiloka erfðablöndun við villta stofna. Sönnunarbyrðin á að hvíla hjá iðnaðinum. Hann verður að sýna fram á að hann geti starfað án þess að eyðileggja þann auð sem villti laxinn og ósnortin náttúra eru. Óháð sjálfstæð heildarúttekt þarf að fara fram strax áður en lengra er haldið. Eftirfarandi skilyrði þarf að uppfylla áður en stöðvun er aflétt: Hlutlæg vistkerfismörk: Lokið sé gerð óháðs vistfræðilegs mats fyrir alla firði þar sem eldi er stundað. Matið skal mæla uppsöfnuð áhrif (e. cumulative effects) á botndýralíf, vatnsgæði og villta stofna með sérstaka áherslu á að Norður-Atlantshafslaxinn er á válista. Vottun á „núll-sleppingu“: Innleiddur hafi verið tæknistaðall sem krefst þess að eldisbúnaður tryggi að slysasleppingar séu tæknilega sem næst ómögulegar eða að eldið sé stundað með ófrjóum fiski til að koma í veg fyrir erfðablöndun. Innleiðing raunkostnaðar (True Cost Aaccounting): Gerð hafi verið reglugerð um eldisgjald sem endurspeglar ytri kostnað sem kallast í hagfræði „úthrif“ (e. externalities). Gjaldið skal tryggja að rekstraraðilar beri fjárhagslega ábyrgð á vöktun og endurheimt vistkerfa og að engar byrðar séu lagðar á almenning eða opinbert eftirlit sem verði fullfjármagnað með gjöldum. Afföll eldisdýra verði undir skilgreindum tölulegum mælikvörðum með kröfu um sjálfkrafa tafarlausa lokun við brot. Eiturnotkun verði stöðvuð samstundis enda engar haldbærar rannsóknir á áhrifum hennar til staðar um langtímaáhrif. Mat verði lagt á plastmengun frá sjókvíaeldi, nýlegar rannsóknir sýna að hún er umtalsverð Lokaorð Ísland er vellauðugt ríki en vistspor okkar er með því stærsta sem þekkist. Á síðustu 50 árum hefur mannkynið útrýmt 70% af villtum dýrum jarðar. Villti laxinn er á válista. Eigum við virkilega að fórna honum fyrir tímabundinn hagnað fárra stórfyrirtækja? Nú er nóg komið. Við lifum ekki á góðri trú heldur á viðnámsþoli vistkerfanna. Það þarf að endursmíða þetta frumvarp frá grunni með sterka sjálfbærnistefnu og náttúruvernd að leiðarljósi. Höfundur hefur skilað ítarlegri umsögn í samráðsgátt stjórnvalda.
Skoðun Afsökunarbeiðni, skítkast og popúlismi - Alvarleg staða á Alþingi Hjörvar Sigurðsson skrifar
Skoðun Að „fara í ræturnar“, val Samfylkingarinnar í Reykjavík við skipan á framboðslista Margrét Sigrún Björnsdóttir skrifar
Skoðun Er verið að bregðast brotaþolum kynferðisofbeldis? Brynhildur Yrsa Valkyrja Guðmundsdóttir skrifar