Innviðaskuldin – á al­menningur að borga hana tvisvar?

Í áratugi hafa bíleigendur á Íslandi greitt gríðarlegar fjárhæðir í eldsneytisgjöld, bifreiðagjöld og aðra skatta sem tengjast samgöngum. Þessar tekjur hafa runnið ár eftir ár í ríkissjóð. Samt er nú sagt að samgöngukerfið sé orðið svo vanfjármagnað að leggja þurfi ný gjöld á almenning til að byggja það upp. Þetta vekur eðlilega spurningu: á almenningur að borga tvisvar fyrir samgönguinnviðina?

Í umræðunni um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu er sífellt talað um stórar framkvæmdir, ný gjöld og fjármögnun samgöngusáttmálans með tafagjöldum á umferð. Í nýlegri umfjöllun er jafnvel fullyrt að samfélagslegur ábati verkefnanna geti numið yfir þúsund milljörðum króna til lengri tíma.

Viðurkennd skuld

En í þeirri umræðu gleymist eitt grundvallaratriði: innviðaskuldin sem þegar hefur verið viðurkennd að sé til staðar gagnvart höfuðborgarsvæðinu.

Á það hefur ítrekað verið bent. Til dæmis sagði Svandís Svavarsdóttir, þáverandi innviðaráðherra, í viðtali í ágúst 2024 þegar samgöngusáttmálinn var til umræðu: „Við erum auðvitað í mjög langri skuld við höfuðborgarsvæðið… samgönguinnviðirnir í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu öllu eru sprungnir fyrir löngu.“

Þessi orð staðfesta einfaldan veruleika: fjárfesting í samgönguinnviðum hefur árum saman ekki haldið í við vöxt höfuðborgarsvæðisins. Borgin hefur stækkað hratt, íbúum fjölgað og umferð aukist, en uppbygging gatnakerfisins hefur setið eftir.

Hver á að greiða skuldina?

Fulltrúar núverandi meirihluta borgarstjórnar í Reykjavík hafa sjálfir bent á að samgöngusáttmálinn eigi meðal annars að bregðast við uppsafnaðri innviðaskuld í samgöngum á höfuðborgarsvæðinu.

Með öðrum orðum: stjórnvöld viðurkenna að skuld sé til staðar. En þá vaknar einföld spurning sem sjaldan er spurð: Hver á að greiða hana?

Úr því að innviðaskuld hefur myndast vegna þess að stjórnvöld hafa árum saman ekki fjárfest nægilega í samgöngukerfinu, þrátt fyrir allar tekjurnar, er þá eðlilegt að íbúar höfuðborgarsvæðisins borgi hana aftur?

Því samhliða samgöngusáttmálanum er nú gert ráð fyrir nýjum gjöldum á notendur samgöngukerfisins, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Guðlaugur Þór Þórðarson benti á þetta í umræðum á Alþingi í febrúar þegar samgönguáætlun var rædd. Hann sagði að fullyrðingar um að áætlunin væri fullfjármögnuð stæðust ekki og bætti við:

„Í ofanálag er gert ráð fyrir mikilli gjaldtöku á íbúa, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu… áformuð veggjöld verða sérstakur skattur á Reykvíkinga, einkum á íbúa úthverfanna.“

Tvöföld innheimta

Úr því að ríkisvaldið viðurkennir að innviðaskuld sé til staðar vegna vanfjárfestingar fyrri ára og ætlar nú að innheimta sérstök gjöld til að byggja upp innviðina, þá er almenningur í raun beðinn um að greiða tvisvar fyrir sama hlutinn.

Fyrst í gegnum almenna skattheimtu. Og síðan aftur í gegnum veggjöld eða tafagjöld.

Lagalega má ef til vill færa rök fyrir slíku kerfi. En siðferðilega er spurningin einföld: Er rétt að rukka almenning aftur fyrir innviði sem stjórnvöld viðurkenna sjálf að hafi ekki verið byggðir upp á sínum tíma?

Höfundur er stjórnarmaður í Félagi Sjálfstæðismanna í Grafarvog.