ETS er ekki bilað, það er loksins farið að virka

Innlegg í umræðu um hækkandi kostnað við losunarheimildir

Undanfarið hafa birst fréttir og yfirlýsingar frá hagsmunaaðilum í atvinnulífinu um að kostnaður við kaup á losunarheimildum innan ETS-kerfisins (Emissions Trading System) muni margfaldast á næstu árum og verða íþyngjandi fyrir íslenskt atvinnulíf. Slík umræða er skiljanleg. Hækkandi kolefnisverð hefur raunveruleg áhrif á rekstur fyrirtækja.

Lykilspurningin er þó ekki hvort ETS hafi áhrif, heldur hvort þau áhrif séu merki um kerfi í vanda eða einfaldlega merki um kerfi sem er loksins farið að virka eins og því var ætlað.

Af hverju er ETS til?

ETS varð ekki til af hugmyndafræðilegum duttlungum heldur vegna þess að loftslagsvandinn er farinn að valda verulegu efnahagslegu tjóni. Kostnaður þess að aðhafast ekki eykst með hverju árinu.

Samkvæmt mati Evrópsku umhverfisstofnunarinnar (EEA) ollu loftslagstengdir öfgaveðuratburðir, svo sem hitabylgjur, þurrkar og flóð, um 6.500 milljörðum króna í efnahagslegu tjóni í Evrópusambandinu árið 2025 (miðað við gengi um 150 kr. á evru). Stofnunin varar jafnframt við því að slíkur árlegur kostnaður geti numið allt að 19.000 milljörðum króna fyrir lok áratugarins ef þróunin heldur áfram.

Þetta eru ekki fjarlægar sviðsmyndir heldur kostnaður sem samfélög bera nú þegar.

Í þessu samhengi er ETS eitt af lykilverkfærunum Evrópu til að bregðast við vandanum með skipulögðum og hagkvæmum hætti: með því að setja verð á losun gróðurhúsalofttegunda og færa kostnaðinn nær þeim ákvörðunum sem valda honum.

Hvernig virkar ETS?

ETS er markaðskerfi sem setur þak á heildarlosun gróðurhúsalofttegunda. Losunarheimildir eru gefnar út í samræmi við það þak og þeim fækkar markvisst með tímanum. Þegar framboð minnkar hækkar verð.

Kerfið sendir þannig skýrt verðmerki: losun á að verða sífellt dýrari, en lausnir með minni eða engri losun verða sífellt samkeppnishæfari. Þetta er ekki galli kerfisins heldur meginhlutverk þess.

Kerfi sem skilar árangri

Tvö dæmi sýna vel að ETS hefur skilað raunverulegum árangri.

Samkvæmt nýjustu gögnum Evrópsku umhverfisstofnunarinnar (EEA) hefur losun frá þeim geirum sem falla undir ETS dregist saman um 45–47% frá árinu 2005. Á sama tíma og efnahagsvöxtur hefur haldið áfram, samkvæmt gögnum EEA og evrópsku framkvæmdastjórnarinnar.

Í öðru lagi hefur hækkandi kolefnisverð innan ETS gert kolaorku sífellt ósamkeppnishæfari víða í Evrópu og verið lykilþáttur í því að flýta fyrir lokun kolaorkuvera, meðal annars í Bretlandi og Þýskalandi, samkvæmt greiningum Alþjóðlegu orkustofnunarinnar (IEA) og opinberum gögnum breskra stjórnvalda.

Fjárfestingar hafa færst frá mengandi lausnum yfir í hreinni valkosti. Það er nákvæmlega sú hegðunarbreyting sem ETS var hannað til að knýja fram.

Hærra verð þrýstir á aðgerðir

Hækkandi kostnaður við losunarheimildir er því ekki merki um kerfi í vanda heldur sjálft stýritækið. Ef losun væri áfram ódýr, væri hvati til orkuskipta veikur og loftslagsmarkmið lítið annað en orð á blaði.

ETS var aldrei hugsað sem þægilegt kerfi fyrir rekstraraðila heldur sem skilvirkt tæki til umbreytingar.

Mýtan um að Ísland standi sig vel

Í íslenskri umræðu má oft heyra að Ísland sé ein „grænasta þjóðin“ og standi sig svo vel í loftslagsmálum að engin ástæða sé til að taka þátt í þessu „rugli“. Sú mynd stenst ekki skoðun. Ísland er með eina mestu losun gróðurhúsalofttegunda á hvern íbúa í heiminum.

Enn alvarlegri er þróunin sjálf. Á meðan flestar Evrópuþjóðir hafa dregið verulega úr losun undanfarna áratugi hefur Ísland dregið lappirnar. Losun hér á landi hefur aukist um 6% frá 1990, á sama tíma og Bretar hafa dregið saman losun um nærri 50%, Svíar um tæp 39% og Danir um 46%, samkvæmt gögnum EEA og Eurostat.

Engin þjóð innan Evrópusambandsins sýnir jafn slakan árangur þegar litið er til þróunar heildarlosunar frá 1990.

Ruglingur um ríkisútgjöld

Samhliða gagnrýni á ETS er oft vísað til „gríðarlegra útgjalda ríkisins til loftslagsmála“, gjarnan með vísan í 144 milljarða króna sem runnu til loftslagsmála á tímabilinu 2017-2024. Án skýrrar sundurliðunar er erfitt að meta í hvað fjármunirnir fóru og eðlilegt að margir upplifi óljós svör. Þar er þörf á auknu gagnsæi og skýrum svörum frá stjórnvöldum, en það er annað mál. ETS kerfið er hvorki ríkisrekstur né útgjaldakerfi heldur markaðskerfi sem stýrir hegðun með verðlagningu.

Sanngjarnar áhyggjur um flug

Það er skiljanlegt að flugrekendur hafi áhyggjur af samkeppnisstöðu evrópskra og íslenskra flugfélaga gagnvart flugfélögum utan ETS, einkum bandarískum. Flug innan ETS ber kolefniskostnað sem samkeppnisaðilar utan kerfisins bera ekki. Þetta er raunverulegt álitaefni sem kallar á pólitíska umræðu og lausnir.

Í því samhengi ættu íslensk stjórnvöld frekar að setjast niður með Evrópusambandinu og ræða raunhæfar leiðir til að mæta þessum áskorunum en að sækja í sífellu um tímabundnar undanþágur sem skapa óvissu og draga úr samkeppnishæfni til lengri tíma.

Raunverulega áhættan

Stærsta áhættan fyrir íslenskt atvinnulíf er ekki ETS heldur að vera of seint á ferðinni í aðlögun að óhjákvæmilegum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda.

ETS er ekki refsing heldur aðvörun. Kerfið segir fyrirtækjum, stjórnvöldum og samfélögum að tíminn þar sem hægt var að menga án afleiðinga er liðinn. Þau sem bregðast snemma við fá svigrúm til nýsköpunar, aðlögunar og samkeppnisforskots. Þau sem bíða greiða síðar.

Til að setja kostnað vegna ETS fyrir flugið í samhengi má búast við að kerfið hækki flugmiða á leiðinni Keflavík-London um 1.800-2.700 krónur á farþega. Það er svipuð upphæð og margir greiða fyrir kaffi og samloku á meðan beðið er eftir flugi.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.