Tölurnar að baki vörn stjórnar­for­manns Rúv

Í aðsendri grein á Vísi kallar Stefán Jón Hafstein það „þráláta goðsögn“ að Rúv „sjúgi allt súrefni“ af auglýsingamarkaðnum. Hann segir stærri vandann vera samkeppni við erlenda tæknirisa. Rúv veiti mikilvæga þjónustu fyrir íslenska tungu, menningu, fréttamiðlun og öryggi almennings og brotthvarf þess af auglýsingamarkaði myndi ekki leysa vanda einkamiðla. Tilgangurinn sé að kalla eftir eflingu allrar íslenskrar miðlunar, ekki að gera lítið úr einkareknum miðlum.

Stefán styður mál sitt meðal annars með því að segja Rúv taka tæp átta prósent af auglýsingamarkaðnum, útvarpsgjaldið kosta einstakling um 60 krónur á dag og að aðeins lítið brot af auglýsingafé Rúv myndi skila sér til annarra íslenskra miðla.

Vísir óskaði skýringa á þessum samanburði. Átta prósentin ná til allra auglýsingakaupa íslenskra aðila, líka hjá erlendum miðlum, en Rúv fékk 22 prósent af auglýsinga- og kostunartekjum íslenskra fjölmiðla árið 2024. Útvarpsgjaldið er lögbundið og lagt á bæði fólk og fyrirtæki, ólíkt valfrjálsum áskriftum sem Stefán ber það saman við. Þá liggur engin greining fyrir um hvert auglýsingafé Rúv myndi fara ef miðillinn hætti að selja auglýsingar.

RÚV er opinbert hlutafélag í eigu ríkisins og selur auglýsingar samhliða lögbundinni almannaþjónustu.Samkvæmt ársreikningi Rúv voru tekjur félagsins um 9,4 milljarðar króna árið 2025. Um 6,4 milljarðar komu úr ríkissjóði, 2,6 milljarðar af auglýsingum og kostun og tæpur hálfur milljarður af öðrum tekjum. Samanburður Stefáns hér á eftir byggist hins vegar á tölum ársins 2024.

Átta prósent eða 22 prósent

Í aðsendu greininni segir Stefán Rúv fá um 2,3 milljarða króna af auglýsingafé. Hann ber þá fjárhæð saman við 29,4 milljarða króna sem íslenskir aðilar vörðu í auglýsingar árið 2024, bæði hjá íslenskum og erlendum miðlum, og fær þannig tæp átta prósent. Í skriflegu svari segir hann 2,3 milljarðana vera það auglýsingafé sem Rúv hafi í raun til ráðstöfunar. Hann útskýrir ekki nánar hvernig fjárhæðin er reiknuð en segir hana hækka í um 2,5 milljarða þegar kostun og aðrar sölutekjur séu taldar með.

Hagstofan segir Rúv hafa fengið 22 prósent af auglýsinga- og kostunartekjum íslenskra fjölmiðla árið 2024. Rúv fékk jafnframt 53 prósent af auglýsingatekjum íslenskra sjónvarpsmiðla og 36 prósent af auglýsingatekjum íslenskra útvarpsmiðla. Átta prósentin fást með því að bera 2,3 milljarða króna hjá Rúv saman við öll auglýsingakaup íslenskra aðila, einnig hjá erlendum miðlum. Talan 22 prósent sýnir hins vegar hlut Rúv í auglýsinga- og kostunartekjum íslenskra fjölmiðla. 

Vísir spurði Stefán hvers vegna hann greindi ekki jafnframt frá hlutdeild Rúv meðal íslenskra miðla. Í skriflegu svari segir hann átta prósentin gefa réttari mynd af heildarsamkeppninni. Hann tekur fram að hlutur Rúv af auglýsingatekjum íslenskra sjónvarpsmiðla sé hár en segir þann markað fara minnkandi vegna erlendrar samkeppni.

Skyldugjald borið saman við áskriftir

Í aðsendu greininni segir Stefán útvarpsgjaldið jafngilda um 60 krónum á dag hjá einstaklingi. Hann ber það saman við áskriftir að Spotify, Netflix og Storytel.

Útvarpsgjaldið er 22.200 krónur á ári. Við álagningu árið 2026 er það lagt á fólk sem var 16 til 69 ára árið 2025 og hafði meira en um 2,6 milljónir króna í skattskyldar tekjur það ár, eða um 218 þúsund krónur á mánuði að jafnaði. Þar teljast meðal annars laun, vextir, arður og skattskyldur söluhagnaður. Flest innlend fyrirtæki, þar á meðal einkahlutafélög, greiða sama gjald. Gjaldið er lagt á óháð notkun og fer í innheimtu eins og önnur opinber gjöld sé það ekki greitt. Dráttarvextir geta þá bæst við.

Áskrift hjá Sýn, Símanum, Netflix eða annarri einkarekinni efnisveitu er hins vegar valfrjáls og ein áskrift getur nýst heimilinu. Útvarpsgjaldið er ekki lagt á heimili heldur hvern einstakling. Hjón sem bæði uppfylla aldurs- og tekjuskilyrðin greiða því samtals 44.400 krónur á ári. Ef fjórir á sama heimili uppfylla skilyrðin greiða þeir samtals 88.800 krónur. Fyrirtæki greiða gjaldið einnig. Í skriflegu svari tekur Stefán fram að útvarpsgjaldið sé innheimt með öðrum hætti en áskriftir en segir almenning engu að síður fá mikla þjónustu hjá Rúv fyrir hóflegt gjald.

Í aðsendu greininni segir Stefán einnig Gímaldið, Heimildina og Samstöðina telja sig þurfa 3.000 til 4.000 krónur á mánuði, mun meira en útvarpsgjaldið. Grunnáskrift að Gímaldinu kostar þó 22.200 krónur á ári, það sama og útvarpsgjaldið. Í skriflegu svari segir Stefán að hann hefði mátt vera nákvæmari um stuðningsáskriftir miðlanna þriggja.

Óvíst hvert auglýsingafé Rúv færi

Í aðsendu greininni segir Stefán tæpa 15 milljarða króna af auglýsingafé hafa farið til erlendra miðla árið 2024 og lýsir því sem „stórkostlegri blæðingu fjármagns úr landi“.

Hagstofan segir 14,9 af alls 29,4 milljörðum króna í auglýsingakaupum íslenskra aðila hafa farið til erlendra miðla. Stofnunin tekur þó fram að aðeins hluti fjárins hafi farið í auglýsingar sem beindust að íslenskum neytendum. Hluti hafi farið í markaðssetningu íslenskrar ferðaþjónustu erlendis og ekki liggi fyrir hvernig fjárhæðin skiptist. Útstreymið geti því aðeins að hluta talist á kostnað íslenskra fjölmiðla. Í skriflegu svari segir Stefán rétt að hluti 15 milljarðanna hafi farið í markaðssetningu erlendis og segist ekki gera athugasemd við hana.

Í aðsendu greininni segir Stefán jafnframt að ef auglýsingafé Rúv færi „í sama farveg og eftir sama mynstri og nú“ myndi aðeins lítið brot þess skila sér til annarra íslenskra miðla. Í skriflegu svarinu kallar hann þetta ályktun. Hugsanlegt sé að stærstur hluti fjárins færi til erlendra tæknifyrirtækja en ekki sé hægt að fullyrða það á einn veg eða annan.

Stefán leggur til í greininni að ríki og sveitarfélög hætti að auglýsa hjá erlendum miðlum sem hafi hvorki lögheimili né greiði skatta á Íslandi. Í skriflegu svari skýrir hann að hann eigi við tekjuskatt af hagnaði, ekki virðisaukaskatt.

Stefán stendur við meginboðskap greinar sinnar: að umræða um samkeppnisstöðu Rúv megi ekki skyggja á samkeppni allra íslenskra fjölmiðla við erlenda tæknirisa og að efla þurfi alla íslenska miðlun. Í skriflegum svörum við Vísi tekur hann jafnframt fram að hluti 15 milljarðanna hafi farið í markaðssetningu erlendis, að hann hefði mátt vera nákvæmari um stuðningsáskriftir Gímaldsins, Heimildarinnar og Samstöðvarinnar og að ekki sé hægt að fullyrða hvert auglýsingafé Rúv færi.