Farið á bak við þing og þjóð?

Utanríkismálanefnd hefur nú fengið yfirlit um samskipti utanríkisráðherra við ráðamenn í Evrópusambandinu og aðildarríkjum þess vegna fyrirhugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna. Óskað var eftir þessum gögnum þann 27. mars sl., eftir því sem fram kemur hjá Diljá Mist Einarsdóttur sem á sæti í nefndinni, en gögnin virðast fyrst hafa borist nefndinni 5. maí.

Frétt Morgunblaðsins dregur upp skýra mynd: ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur var vart tekin til starfa þegar utanríkisráðherra hóf að ræða nýtt aðildarferli Íslands að Evrópusambandinu við norræna ráðamenn og framkvæmdastjórn ESB — áður en Alþingi kom saman og löngu áður en þjóðaratkvæðagreiðsla var kynnt. Samkvæmt gögnunum hófust þessi samskipti þegar 6. janúar 2025 og aðeins níu dögum síðar, 15. janúar, átti ráðherra fundi í Brussel með æðstu embættismönnum ESB þar sem fyrirætlanir um þjóðaratkvæðagreiðslu voru kynntar. Í framhaldinu voru haldnir tugir funda þar sem rætt var um tímalínur, stöðu samningskafla frá 2013 og mögulegt framhald viðræðna, og af yfirlitinu sést að fjallað var um tímasetningar, sviðsmyndir og stuðning einstakra ríkja áður en málið kom til formlegrar meðferðar á Íslandi.

Málið kom síðan fyrst fram á Alþingi Íslendinga í byrjun mars 2026. Sú tímaröð sem liggur fyrir vekur óhjákvæmilega spurningar: er þetta ný venja við stjórnarframkvæmd mikilvægra mála — að undirbúningur þeirra eigi sér stað í samtali við erlenda aðila áður en Alþingi og íslenska þjóðin fá málið til umfjöllunar? Sigmar Guðmundsson þingmaður Viðreisnar hefur sagt að þessi samskipti séu „algerlega óviðkomandi þinginu“. Er þetta einhver ný skýring á því í hverju trúnaður utanríkisráðherra við utanríkismálanefnd er falinn?

Á sama tíma og þessi víðtæku samskipti áttu sér stað lá fyrir að Evrópusambandið var að undirbúa refsitolla á járnblendi, mál sem snerti íslenska atvinnustarfsemi beint. Um það segir Haraldur Benediktsson, fyrrverandi bæjarstjóri á Akranesi: „Norsk stjórnvöld hófu þegar undirbúning að hagsmunagæslu. Þegar ég fékk upplýsingar um málið um sumarið komst ég að því að íslensk hagsmunagæsla var veik. Ég aflaði mér upplýsinga m.a. frá Noregi.“ Þessi samanburður talar sínu máli. Hvar liggur fyrsta skylda stjórnvalda í slíkum aðstæðum?

Samkvæmt stjórnarskrá bera ráðherrar ábyrgð á allri stjórnarframkvæmd, ekki aðeins formlegri ákvarðanatöku heldur einnig undirbúningi mála og framsetningu þeirra gagnvart þingi og almenningi. Þegar um er að ræða mál af þessari stærðargráðu verður að gera ráð fyrir að meðferð þess fari fram á formlegum vettvangi ríkisstjórnar, í nefndum Alþingis og fundarsölum þess, þar sem ábyrgð er skráð og rekjanleg. Hvers vegna liggja þá fyrir ítarleg gögn um samskipti og undirbúning málsins á alþjóðavettvangi áður en það kemur til efnislegrar meðferðar á Alþingi?

Það er með ólíkindum að þessi gögn skuli leiða til þess að spurning vakni um trúnað utanríkisráðherra gagnvart þingi og þjóð, ekki síst utanríkismálanefnd sem ráðherranum ber að upplýsa.

Þetta er ekki spurning um hvort slík samskipti eigi sér stað, heldur hvar í stjórnskipulegu ferli ákvarðanir eru í raun mótaðar — og hvert hlutverk Alþingis er í því ferli. Var þetta allt, eða liggja fyrir fleiri samskipti sem Alþingi hefur ekki fengið upplýsingar um? Sjálfstætt rannsóknaefni er síðan hvers vegna valið var að upplýsa ekki um þetta allt saman í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni sjálfri, og í hvaða vestrænu lýðræðisríki slík málsmeðferð þætti eðlileg.

Erna Bjarnadóttir, hagfræðingur og í stjórn Heimssýnar